Chcecie zrozumieć, co poszło nie tak z transformacją? Przyjedźcie do Częstochowy. Gdyby nie Jasna Góra, Częstochowę wymienianoby jednym tchem...
Łatwogang zrobił rzecz wielką. Ponad 251 mln zł dla dzieci chorujących onkologicznie to realne pieniądze, realna pomoc i wysiłek tysięcy ludzi,...
Napisz kilka zdań o sobie. Tak zaczyna się dziś nowoczesna selekcja. CV, profil zawodowy, LinkedIn, „krótka autoprezentacja”. Brzmi...
Wkrótce po ogłoszeniu wyników swój sukces ogłosili socjaliści, konserwatyści, niepokorni, nacjonaliści, komuniści… Niemal każda siła, która...
„Mam tyle rakiet, że mogę zaatakować dowolny kraj i wygrać.” Zaatakował Iran i póki co nie wygrał. Żeby uspokoić rynek ropy i gazu...
Spór o tablicę upamiętniającą Różę Luksemburg w Zamościu urósł do rangi ogólnopolskiej awantury. Wystarczyło kilku antykomunistycznych aktywistów, by...
Marta Gospodarczyk: Chopin, Mentzen i inżynier Karwowski. O polskim męstwie
Łukasz Najder: Kapitalizm, lewica, monolog
Karol Templin: O konflikcie ukraińskim w paradygmacie realizmu
Tomasz Miłkowski: Ściana
Filip Ilkowski: Cały świat, sikorki i rewolucja pracownicza
Jarosław Klebaniuk: Jak pies
Książka powstała w następstwie międzynarodowego projektu badawczego "Wzajemne uprzedzenia Polaków i Rosjan" realizowanego w latach 2001-2004 pod kierownictwem prof. de Lazariego. Przeanalizowano około tysiąca rysunków satyrycznych powstałych w Polsce i Rosji/Związku Radzieckim od końca XVIII w. do roku 2006. Ukazują one stereotypy, sądy, sympatie i antypatie obu narodów względem siebie i czasem względem innych partnerów europejskich (najczęściej Niemiec). Najobszerniej prezentowana jest twórczość z okresu od początku XIX w. do roku 1939. Po II wojnie światowej polskie karykatury na temat ZSRR ukazywały się jedynie w prasie podziemnej, natomiast radziecka satyra dotyczyła głównie polskiego rządu na uchodźstwie i antykomunistycznej emigracji. Po upadku ZSRR karykatury ukazywały się bardzo rzadko. Polska i Rosja jak tylko mogą, próbują nie zauważać się nawzajem.
Z karykatur rosyjskich i radzieckich wyłania się obraz typowego Polaka: wąsy, kontusz, czapka konfederatka, przerośnięty honor, służalczość wobec Zachodu i zamiłowanie do anarchii. Polska satyra widzi Rosjanina noszącego wielką futrzaną czapkę, silnie związanego kulturowo z Azją, ciemiężonego przez władzę, ale gotowego ciemiężyć słabsze narody. Stereotypowy "Ruski" jest wiecznie pijany, wściekły i owładnięty żądzą zniewolenia i zagłady Polski. Rosjanie są w karykaturze biedni i zacofani cywilizacyjnie. Polacy to megalomani i awanturnicy. Różnych drobniejszych przywar jest oczywiście dużo więcej po obu stronach. W ten sposób wyrażane są wzajemne żale i pretensje, które nagromadziły się przez wieki wspólnej historii.
De Lazari i Riabow przedstawiają czytelnikowi jedynie skromny wycinek przeanalizowanych prac, lecz nawet ten niewielki procent (w książce zamieszczono 120 rysunków) pokazuje źródła dzisiejszych animozji między Polską a Rosją. Rysunki czasem celnie wytykają konkretne wady lub błędy, a czasem wyrażają jedynie nienawiść i ksenofobię rysownika lub wydawcy.
Publikacja "Polacy i Rosjanie we wzajemnej karykaturze" jest dobrym materiałem pomocniczym przy poznawaniu historii stosunków polsko-rosyjskich. Książka uzupełnia wiedzę podręcznikową o obraz nastrojów społecznych, w tym o pomijane często subiektywne opinie przeciętnych obywateli - odbiorców satyry. Nawet brak satyry w pewnych okresach jest bardzo wymowny.
Wybór rysunków poprzedza opracowanie i analiza wybranych przykładów. To pozwala czytelnikom mniej zorientowanym w kulturze i historii Rosji zrozumieć delikatne aluzje, zarówno ze strony polskiej, jak i rosyjskiej. Taką samą rolę książka odgrywa w Rosji (najpierw została wydana po rosyjsku, następnie przetłumaczona na polski). Zapewne właśnie w tłumaczeniu pojawiła się niepokojąca tendencja do używania kalki językowej w nazewnictwie Związku Radzieckiego i wszystkiego, co z nim związane. Tłumaczka wprowadza skrót "ZSRS" zamiast "ZSRR" i przymiotnik "sowiecki" zamiast "radziecki". Takie przeinaczenia pojawiają się od jakiegoś czasu w dyskursie antyrosyjskim w mediach, jednak tego rodzaju terminologia w pracy stawiającej sobie za cel demaskowanie stereotypów i przeciwdziałanie ksenofobii jest - delikatnie mówiąc - paradoksalna.
Historia stosunków polsko-rosyjskich jest skomplikowana i burzliwa, jak często bywa między sąsiadującymi państwami. W tym przypadku dochodzi problem przynależności dwóch słowiańskich narodów do stojących do siebie w opozycji kręgów kulturowych Wschodu i Zachodu. W ostatnim stuleciu Polska była najpierw mocno niechętna Rosji, później nastąpił okres ścisłej, acz niekoniecznie pożądanej współpracy. Po 1989 r. znów zapanowała obopólna niechęć, jeśli nie wrogość. Obecnie powoli oswajamy się z Rosją na nowo, zapewne również Rosja oswaja się z nami. Polacy i Rosjanie (szczególnie młodzi, wolni od doświadczeń poprzedniego systemu) uczą się patrzeć na siebie bez wrogości, ale i bez wymuszonego bezkrytycznego uwielbienia. Książka profesorów de Lazariego i Riabowa pomaga - poprzez pokazanie i ośmieszenie dawnych stereotypów - zrozumieć i polubić się nawzajem.
Andrzej de Lazari, Oleg Riabow, "Polacy i Rosjanie we wzajemnej karykaturze", Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 153.
Andrzej Zugaj
Recenzja ukazała się w tygodniku "Przegląd".
