Warkocki: Sprawa Komornickiej

[2008-02-05 12:36:27]

Czy ktoś kojarzy Oscara Wilde’a? Pewnie tak. A z jakiego powodu? Ano właśnie – z tego. A czy ktoś zna Marię Komornicką? Jeśli nie – nadarza się wspaniała okazja, by ją poznać, gdyż właśnie wyszła znakomita, obszerna, pasjonująca monografia poetki pióra Izabeli Filipiak pt. "Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej".

Czy jednak Komornicka ma coś wspólnego z Wilde’em? Zanim rozwieję państwa wątpliwości, kilka wstępnych informacji. Maria Komornicka (1876–1949) była cudownym dzieckiem polskiego modernizmu. Debiutowała opowiadaniami w prasie w wieku lat szesnastu, samodzielny zbiór ("Szkice" z 1894 r.) wydała mając lat osiemnaście, a rok później wraz z Cezarym Jelentą i Wacławem Nałkowskim opublikowała sztandarowy zbiór manifestów tego okresu, czyli "Forpoczty". Była panną z dobrego ziemiańskiego domu i wyjechała na studia do Cambridge (kolegium Newnham), co rzadkie w okresie, gdy edukacja wyższa kobiet ciągle stanowiła przedmiot sporów. Jednak nie zabawiła tam długo i zamiast być wdzięczna losowi (i ojcu, który rzecz sfinansował), okazała się krytyczna w szkicu "Raj młodzieży". Po powrocie do Polski pisze, czyta, publikuje: w 1900 r. wychodzi jej tomik wierszy "Baśnie. Psalmodie", a w "Głosie" w odcinkach ukazuje się jej powieść "Halszka" (niestety w 1901 r. współpraca się urywa i to w sposób dość wobec pisarki arogancki).

Jednak do najbardziej brzemiennego w skutki wydarzenia w życiu Marii Komornickiej ma dojść w Poznaniu. W lipcu 1907 r. poetka wraz z matką jedzie do morskiego kąpieliska w Kołobrzegu. Po drodze zatrzymują się w poznańskim hotelu "Bazar". I tutaj właśnie Maria, wedle relacji jej siostry Anieli "zażądała kategorycznie męskiego stroju" (jednak źródła nie podają, czy żądaniu stało się zadość). "Wróciwszy do hotelowego pokoju, matka znalazła leżącą w łóżku córkę, zamienioną tymczasem w syna, a w piecu ujrzała dopalający się damski strój" – pisze Edward Boniecki w książce "Modernistyczny dramat ciała. Maria Komornicka". Odtąd Maria stała się Piotrem Odmieńcem.

Wszystko wydaje się jasne: cudowne dziecko epoki, po początkowej erupcji talentu, nieszczęśliwie zwariowało. Na własną prośbę oczywiście, bo talent sąsiaduje z szaleństwem. Otóż nic bardziej mylnego. Filipiak nie podążą tym tropem. Jej monografia to opowieść detektywistyczna, która śledzi wszelkie niespójności w takim obrazie i z gracją wciąga czytelniczki i czytelników w zupełnie inną narrację.

Komornicka zapisała się w kulturowej pamięci jako Tajemnica. Czego ona dotyczy? Oczywiście płciowej przemiany. Ale czy przypadkiem ta sprawa nie zasłania innych kwestii, a jednocześnie własnych przyczyn? Izabela Filipiak mozolnie (i ze znakomitą znajomością epoki) rekonstruuje dowody. Dziwne odium niedopowiedzeń i nieledwie ostracyzmu towarzyszy Komornickiej na długo przed "przemianą". Podobne niedopowiedzenia będą towarzyszyć jej osobie nawet po śmierci. O co chodzi?

Tak właśnie, może chodzić o "to". Filipiak nie twierdzi, że Komornicka/Odmieniec była homoseksualistką (czy też uranianką, inwertką, wedle ówczesnej nomenklatury). Ale mogła być w ten sposób postrzegana przez otoczenie. A to z kolei mogło bardzo utrudnić jej życie. I utrudniło.

Nie uda mi się tu streścić wszystkich dowodów i subtelnie rozgrywanych wątków. Zapewniam jedynie, że każdy z nich jest świetnie udokumentowany i zapewnia pyszną lekturę, a niemal 600 stron tekstu połyka się bulimicznie. Przy okazji poruszone są też inne ważkie kwestie a na scenę wchodzą również inne bohaterki (zwłaszcza Narcyza Żmichowska i czarny charakter tej opowieści – Zofia Nałkowska, która z niezrównaną maestrią opisywała w "Dzienniku" swoje gorące pocałunki składane na ciepłej łabędziej szyi Heli Landsberg).

A gdzie tu miejsce na Wilde’a? Głośny proces miłośnika paradoksu i białej porcelany upublicznił homoseksualność, nazwał nienazywalne. W Polsce nie mieliśmy analogicznego procesu (bo też na dobrą sprawę kodeks karny nigdy jawnie nie zakazywał stosunków seksualnych między osobami tej samej płci). A jednak – jak się okazuje – mieliśmy coś innego, specyficznie polskiego: "sprawę Komornickiej". Cichy skandal, który zaowocował płciową przemianą (a ta, rzutowana na ówczesny stan wiedzy i wyobrażeń, które Filipiak skrupulatnie rekonstruuje, nie pozostawia większych wątpliwości w kwestii swej genezy). I jeśli Wilde stał się kulturowym znakiem homoseksualizmu, to Komornicka pozostaje znakiem bardziej skomplikowanej odmienności. I wiemy to dzięki Filipiak.

Zresztą Komornicka sama napisała – już w fazie egzystencjalnego i zawodowego dryfowania – bardzo empatyczny esej o Wildzie drukowany w bodaj najlepszym ówczesnym piśmie artystycznym Europy Środkowo-Wschodniej, czyli w "Chimerze". Czy można uznać, że był to specyficzny coming-out? W jakimś sensie można, bo Wilde "po procesie" był już przede wszystkim kulturowym znakiem "tego". A wedle niepisanej zasady, która trwa po dzień dzisiejszy – ten, kto pisze o "tym", sam najwyraźniej ma coś za uszami. Przyszły Piotr Odmieniec nie mógł tego nie wiedzieć.

Książka Izabeli Filipiak to zatem lektura obowiązkowa i szczególny dar dla polskiej kultury.

Izabela Filipiak, "Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej", wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007.

Błażej Warkocki


Recenzja ukazała się w "Le Monde Diplomatique. Edycja polska".

drukuj poleć znajomym poprzedni tekst następny tekst zobacz komentarze


lewica.pl w telefonie

Czytaj nasze teksty za pośrednictwem aplikacji LewicaPL dla Androida:



Partia lewicowa na symulatorze politycznym
Discord
Teraz
Historia Czerwona
Komintern (SH)
Discord Sejm RP
Polska
Teraz
Szukam książki
Poszukuję książek
"PPS dlaczego się nie udało" - kupię!!!
Lca
Podpisz apel przeciwko wprowadzeniu klauzuli sumienia w aptekach
https://naszademokracja.pl/petitions/stop-bezprawnemu-ograniczaniu-dostepu-do-antykoncepcji-1
Szukam muzyków, realizatorów dźwięku do wspólnego projektu.
wszędzie
zawsze
Petycja o opodatkowaniu księży

Więcej ogłoszeń...


27 czerwca:

1869 - W Kownie urodziła się Emma Goldman, teoretyczka anarchizmu, bojowniczka o prawa kobiet.

1875 - Zjazd zjednoczeniowy niemieckiej socjaldemokracji w Gotha. We wspólną partię łączą się niemieccy zwolennicy Marksa i Lassalle'a.

1880 - Urodziła się Helen Keller, amerykańska głuchoniewidoma pisarka, pedagożka i działaczka społeczna. Była członkinią Socjalistycznej Partii Ameryki i związku zawodowego Robotników Przemysłowych Świata. Działała na rzecz praw wyborczych kobiet, praw pracowni

1905 - Doszło do buntu załogi na pancerniku rosyjskiej floty czarnomorskiej Potiomkin.

1947 - Urodził się Tron Øgrim, norweski pisarz, dziennikarz i lewicowy działacz polityczny.

1952 - Gwatemala: Postępowy prezydent Jacobo Arbenz ogłosił reformę rolną.

1960 - Zmarł Harry Pollitt, brytyjski działacz komunistyczny. Współzałożyciel KP Wlk. Brytanii w 1920, od 1956 jej przewodniczący.

1969 - USA: Stonewall riots – nowojorskie zamieszki, które wybuchły na tle dyskryminacji mniejszości seksualnych po ataku policji na pub "Stonewall Inn". Zapoczątkowało to amerykański i światowy ruch walki o prawa mniejszości seksualnych.

1973 - Zmarł Earl Browder, przywódca Partii Komunistycznej USA w latach 1932-45.

1978 - Pierwszy Polak w kosmosie - w locie statku kosmicznego Sojuz 30 uczestniczył Mirosław Hermaszewski.

1993 - Irak: USA zbombardowały siedzibę irackiego wywiadu - na Bagdad spadły 23 pociski "Tomahawk".

2010 - Na Islandii zalegalizowano małżeństwa osób tej samej płci.

2010 - Umiarkowani członkowie partii Synaspismós opuścili koalicję SYRIZA i utworzyli partię Demokratyczna Lewica (DIMAR).

2013 - Kevin Rudd (ALP) został po raz drugi premierem Australii.

2019 - Socjaldemokratka Mette Frederiksen objęła urząd premiera Danii.

2020 - Zmarł Belaid Abdessalam, algierski polityk Frontu Wyzwolenia Narodowego, minister, premier Algierii (1992–1993)


?
Lewica.pl na Facebooku