Warkocki: Sprawa Komornickiej

[2008-02-05 12:36:27]

Czy ktoś kojarzy Oscara Wilde’a? Pewnie tak. A z jakiego powodu? Ano właśnie – z tego. A czy ktoś zna Marię Komornicką? Jeśli nie – nadarza się wspaniała okazja, by ją poznać, gdyż właśnie wyszła znakomita, obszerna, pasjonująca monografia poetki pióra Izabeli Filipiak pt. "Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej".

Czy jednak Komornicka ma coś wspólnego z Wilde’em? Zanim rozwieję państwa wątpliwości, kilka wstępnych informacji. Maria Komornicka (1876–1949) była cudownym dzieckiem polskiego modernizmu. Debiutowała opowiadaniami w prasie w wieku lat szesnastu, samodzielny zbiór ("Szkice" z 1894 r.) wydała mając lat osiemnaście, a rok później wraz z Cezarym Jelentą i Wacławem Nałkowskim opublikowała sztandarowy zbiór manifestów tego okresu, czyli "Forpoczty". Była panną z dobrego ziemiańskiego domu i wyjechała na studia do Cambridge (kolegium Newnham), co rzadkie w okresie, gdy edukacja wyższa kobiet ciągle stanowiła przedmiot sporów. Jednak nie zabawiła tam długo i zamiast być wdzięczna losowi (i ojcu, który rzecz sfinansował), okazała się krytyczna w szkicu "Raj młodzieży". Po powrocie do Polski pisze, czyta, publikuje: w 1900 r. wychodzi jej tomik wierszy "Baśnie. Psalmodie", a w "Głosie" w odcinkach ukazuje się jej powieść "Halszka" (niestety w 1901 r. współpraca się urywa i to w sposób dość wobec pisarki arogancki).

Jednak do najbardziej brzemiennego w skutki wydarzenia w życiu Marii Komornickiej ma dojść w Poznaniu. W lipcu 1907 r. poetka wraz z matką jedzie do morskiego kąpieliska w Kołobrzegu. Po drodze zatrzymują się w poznańskim hotelu "Bazar". I tutaj właśnie Maria, wedle relacji jej siostry Anieli "zażądała kategorycznie męskiego stroju" (jednak źródła nie podają, czy żądaniu stało się zadość). "Wróciwszy do hotelowego pokoju, matka znalazła leżącą w łóżku córkę, zamienioną tymczasem w syna, a w piecu ujrzała dopalający się damski strój" – pisze Edward Boniecki w książce "Modernistyczny dramat ciała. Maria Komornicka". Odtąd Maria stała się Piotrem Odmieńcem.

Wszystko wydaje się jasne: cudowne dziecko epoki, po początkowej erupcji talentu, nieszczęśliwie zwariowało. Na własną prośbę oczywiście, bo talent sąsiaduje z szaleństwem. Otóż nic bardziej mylnego. Filipiak nie podążą tym tropem. Jej monografia to opowieść detektywistyczna, która śledzi wszelkie niespójności w takim obrazie i z gracją wciąga czytelniczki i czytelników w zupełnie inną narrację.

Komornicka zapisała się w kulturowej pamięci jako Tajemnica. Czego ona dotyczy? Oczywiście płciowej przemiany. Ale czy przypadkiem ta sprawa nie zasłania innych kwestii, a jednocześnie własnych przyczyn? Izabela Filipiak mozolnie (i ze znakomitą znajomością epoki) rekonstruuje dowody. Dziwne odium niedopowiedzeń i nieledwie ostracyzmu towarzyszy Komornickiej na długo przed "przemianą". Podobne niedopowiedzenia będą towarzyszyć jej osobie nawet po śmierci. O co chodzi?

Tak właśnie, może chodzić o "to". Filipiak nie twierdzi, że Komornicka/Odmieniec była homoseksualistką (czy też uranianką, inwertką, wedle ówczesnej nomenklatury). Ale mogła być w ten sposób postrzegana przez otoczenie. A to z kolei mogło bardzo utrudnić jej życie. I utrudniło.

Nie uda mi się tu streścić wszystkich dowodów i subtelnie rozgrywanych wątków. Zapewniam jedynie, że każdy z nich jest świetnie udokumentowany i zapewnia pyszną lekturę, a niemal 600 stron tekstu połyka się bulimicznie. Przy okazji poruszone są też inne ważkie kwestie a na scenę wchodzą również inne bohaterki (zwłaszcza Narcyza Żmichowska i czarny charakter tej opowieści – Zofia Nałkowska, która z niezrównaną maestrią opisywała w "Dzienniku" swoje gorące pocałunki składane na ciepłej łabędziej szyi Heli Landsberg).

A gdzie tu miejsce na Wilde’a? Głośny proces miłośnika paradoksu i białej porcelany upublicznił homoseksualność, nazwał nienazywalne. W Polsce nie mieliśmy analogicznego procesu (bo też na dobrą sprawę kodeks karny nigdy jawnie nie zakazywał stosunków seksualnych między osobami tej samej płci). A jednak – jak się okazuje – mieliśmy coś innego, specyficznie polskiego: "sprawę Komornickiej". Cichy skandal, który zaowocował płciową przemianą (a ta, rzutowana na ówczesny stan wiedzy i wyobrażeń, które Filipiak skrupulatnie rekonstruuje, nie pozostawia większych wątpliwości w kwestii swej genezy). I jeśli Wilde stał się kulturowym znakiem homoseksualizmu, to Komornicka pozostaje znakiem bardziej skomplikowanej odmienności. I wiemy to dzięki Filipiak.

Zresztą Komornicka sama napisała – już w fazie egzystencjalnego i zawodowego dryfowania – bardzo empatyczny esej o Wildzie drukowany w bodaj najlepszym ówczesnym piśmie artystycznym Europy Środkowo-Wschodniej, czyli w "Chimerze". Czy można uznać, że był to specyficzny coming-out? W jakimś sensie można, bo Wilde "po procesie" był już przede wszystkim kulturowym znakiem "tego". A wedle niepisanej zasady, która trwa po dzień dzisiejszy – ten, kto pisze o "tym", sam najwyraźniej ma coś za uszami. Przyszły Piotr Odmieniec nie mógł tego nie wiedzieć.

Książka Izabeli Filipiak to zatem lektura obowiązkowa i szczególny dar dla polskiej kultury.

Izabela Filipiak, "Obszary odmienności. Rzecz o Marii Komornickiej", wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007.

Błażej Warkocki


Recenzja ukazała się w "Le Monde Diplomatique. Edycja polska".

drukuj poleć znajomym poprzedni tekst następny tekst zobacz komentarze


lewica.pl w telefonie

Czytaj nasze teksty za pośrednictwem aplikacji LewicaPL dla Androida:



GNIEW LUDOWY POZA PRAWICOWYMI POPULIZMAMI
Warszawa, Wspólny Pokój, ul. Jazdów 10/2,
19 stycznia, godz. 18.00-21.00
Discord Sejm RP
Polska
Teraz
Szukam książki
Poszukuję książek
"PPS dlaczego się nie udało" - kupię!!!
Lca
Podpisz apel przeciwko wprowadzeniu klauzuli sumienia w aptekach
https://naszademokracja.pl/petitions/stop-bezprawnemu-ograniczaniu-dostepu-do-antykoncepcji-1
Szukam muzyków, realizatorów dźwięku do wspólnego projektu.
wszędzie
zawsze
Petycja o opodatkowaniu księży
Nowy Lewicowy Vlog
Warszawa
Zapraszamy do współpracy
Polska
cały czas

Więcej ogłoszeń...


22 stycznia:

1858 - Urodziła się Beatrice Webb, brytyjska socjalista i ekonomistka, współzałożycielka Towarzystwa Fabiańskiego, żona laburzystowskiego polityka i ministra Sidneya Webba.

1862 - Abraham Lincoln ogłosił proklamację emancypacyjną (obowiązującą od 1 stycznia 1863); oznaczała ona przyznanie wolności niewolnikom na obszarze podległym Konfederatom.

1863 - Wybuchło powstanie styczniowe, będące bezpośrednim impulsem powstania I Międzynarodówki.

1905 - Krwawa niedziela w Petersburgu. Wojsko otworzyło ogień do pokojowej demonstracji robotników. Zginęło ok. 1000 osób.

1911 - W Wiedniu urodził się Bruno Kreisky, działacz Socjalistycznej Partii Austrii, 1970-83 kanclerz Austrii.

1923 - W Warszawie urodził się Krzystof Dunin-Wąsowicz, historyk , działacz PPS, odznaczony medalem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

1937 - Urodził się Edén Pastora, nikaraguański polityk, jeden z przywódców sandinistów, zwany Comandante Cero.

1957 - Urodził się Francis Wheen, znany brytyjski dziennikarz i pisarz. Autor m.in. "Jak brednie podbiły świat" i cenionej biografii Marksa.

1961 - Bojownicy z portugalsko-hiszpańskiego Iberyjskiego Rewolucyjnego Dyrektoriatu Wyzwolenia uprowadzili portugalski liniowiec „Santa Maria” z 350 członkami załogi i 586 pasażerami. Po 12 dniach uzyskali azyl polityczny w Brazylii.

1973 - Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych wydał wyrok w sprawie Roe v. Wade obalający antyaborcyjne prawo stanu Teksas, co dotyczy też pozostałych stanów.

1993 - W Tokio zmarł Abe Kōbō, japoński pisarz; w latach 1951-62 członek Japońskiej Partii Komunistycznej.

2006 - Zaprzysiężenie Evo Moralesa na stanowisko prezydenta Boliwii.


?
Lewica.pl na Facebooku