"utworzyliście sobie nową szkołę
i wojujecie w niej brudem i błotem.
Piękno przede wszystkim panie! piękno!
ideał, a nie rzeczywistość, bo dość już jej dookoła mamy."
Gabriela Zapolska, "Kaśka Kariatyda"

Tekst „Dobra kobieta to martwa kobieta” doczekał się wielu komentarzy na forach Lewica.pl i Feminoteka.pl. Głosy polemiczne, które uważam za istotne, wymagające namysłu i odpowiedzi, krążą wokół zagadnienia tzw. wiktymizacji.

Wiktymizacja oznacza przedstawianie kobiet jako ofiar, nagłaśnianie ich krzywdy i uwypuklanie bezsilności. Pojęcie to używane jest pejoratywnie jako wskazanie, że krytykowane ujęcie kwestii kobiecej ma charakter jednostronny i ideologiczny. Szkodliwość wiktymizacji użytkownicy tego pojęcia argumentują na dwa sposoby: feministyczny i uniwersalizujący.

W obrębie feminizmu „wiktymizacja” uważana jest za niewłaściwą, bo:

- Przedstawianie ze szczegółami rozmaitych form przemocy oraz losów i przeżyć ofiary umacnia opisywaną sytuację, rysując ją jako jedyną możliwą lub jako trudną do zmiany.

- Sugestywność takiego opisu czyni kobiety jeszcze bardziej bezradnymi i sprawia, że wyjście z sytuacji przemocowej wydaje im się coraz mniej możliwe. Tymczasem rolą feminizmu jest wzmacniać subiektywne poczucie siły kobiet na tyle, by podejmowały próby jednostkowego i zbiorowego wyzwalania się z sytuacji opresji.

- Przedstawianie kobiet jako ofiar wzmacnia esencjalne postrzeganie płci nawet, jeśli nie jest to zamierzeniem przedstawiającej/go. Podtrzymuje przekonania o naturalnej słabości kobiety, czyniącej z niej potencjalną ofiarę i naturalnej sile mężczyzny czyniącej z niego potencjalnego agresora. Przekonania te konstruują genderową rolę mężczyzny jako opiekuna. Rola ta ma dwa oblicza: obrońcy, ale i kata.

- Przedstawianie kobiet jako ofiar sprawia, że znika z pola widzenia sieć innych współzależności i relacji władzy, także tych, w których kobiety – z racji przywilejów innych niż płeć lub z powodu innych gier genderowych - panują nad innymi. W efekcie wiktymizacja jest narzędziem uniewinniania kobiet, ideologicznym wymazywaniem kobiecej odpowiedzialności i przerzucaniem jej na barki mężczyzn.

- Skupiając się na jawnym i brutalnym przejawie hierarchicznych relacji międzyludzkich i relacji płci, jaką jest przemoc, wiktymizacja lekceważy inne, bardziej subtelne, formy dominacji. Rysując sytuację w kategoriach strukturalnych zależności kobiet od mężczyzn, bagatelizuje ten wymiar koegzystencji, który podlega negocjacjom, jest tworzony na równi przez obie strony relacji.

- Wreszcie wiktymizacja skupia się na skutkach przegranej gry o władzę lub niezależność, zamiast przedstawiać i analizować sam proces gry.

Rozumiem niechęć do oglądania kolejnych kobiecych ofiar. Zgadzam się, że obrazy te najczęściej odbierają dobre samopoczucie. By przeciwdziałać opresji trzeba jednak najpierw porządnie ją zdiagnozować. Potem wyciągnąć wnioski z diagnozy. Z których najważniejszymi będą przyczyny analizowanych zjawisk.

Lubię zafundować sobie od czasu do czasu emocjonalne katharsis w towarzystwie szelmowskiej Thelmy i charyzmatycznej Louise. Obcowanie z niezniszczalną Beatrix, która wykonuje genialny plan zemsty, by na końcu rozerwać serce Billa na strzępy, zadośćuczynia i moim przeżyciom. Nie ma we mnie za grosz współczucia, gdy Lisabeth Salander torturuje swojego opiekuna socjalnego odpłacając mu za poniżenie, gwałt i sadyzm. Kiedy królowa Elżbieta wykrzykuje gniewne: 'There will be no master!" i odmawia zamążpójścia, by samodzielnie rządzić Anglią, przechodzą mnie ciarki podziwu. Uległa i bezbronna kobieta, która nocą zamienia się w dzikiego i drapieżnego kota, by czynić sprawiedliwość, ale i spełniać swoje zachcianki, jest także moją fantazją. Mocna w gębie, pięknej postury, imponującej siły i wytrzymałości Ripley, która potrafi stawić czoło Obcemu, zajmuje poczytne miejsce w panteonie moich ulubionych bohaterek.

A jednak nie widzimy końca Thelmy i Louise, choć przecież możemy go sobie dopowiedzieć, skoro skaczą w przepaść. One wiedzą, że amerykańskie prawo nie ochroni kobiety, która w obronie innej kobiety zabiła gwałciciela. A tym bardziej takiej, która ukradła pieniądze, by uciec od męża, bo traktował ją jak posługaczkę. Gdyby "Kill Bill" miał coś wspólnego z rzeczywistością, nawet tak biegła w sztukach walki Betarix Szkrab, mając przeciwko sobie armię sprzymierzonych i równie wyszkolonych zabójców, zginęłaby najpóźniej w drugiej scenie. Splot okoliczności, który pozwolił Salander odzyskać wolność od prześladowcy, zdarza się jedynie w scenariuszach zwłaszcza, że mówimy o osobie prawnie ubezwłasnowolnionej. Królowa Elżbieta, która zdobywa serca dumą i niezależnością, swojej władzy używała także do bezwzględnego rozprawiania się z każdym, kto zagrażał jej panowaniu. Królową zaś została nie mocą własnych wysiłków i woli, lecz z racji urodzenia. Choć rozglądam się za nią, nie widziałam Catwoman na warszawskich ulicach, podobnie zresztą jak Spidermana, Zorro czy Batmana. Porucznik Ripley mierzy się z obcym, ale dla większości kobiet większym zagrożeniem są "swoi" - domownicy lub sąsiedzi. A ich polem walki bywa częściej autobus lub własne mieszkanie, niż statek kosmiczny.

"Kill Bill", "Elizabeth", kolejne odsłony "Obcego" czy "Catwoman", a także bohaterki takie jak wojownicza księżniczka Xena to albo bajki, albo historie postaci, które dzierżyły władzę jako dziedziczki i których władza nie przekładała się na polepszenie losu kobiet im poddanych, albo w najlepszym razie niemożliwe losy możliwych postaci.

W istocie zarzut wiktymizacji nader często skrywa potrzebę zbawczej narracji, z których większość ma charakter usypiający. W najlepszym razie przynoszą one chwilową ulgę i przywołują falę marzeń o lepszym świecie. Dlatego staram się nie polemizować z feministycznymi Sienkiewiczami, dopóki ich zwolenniczki nie mylą postulatów z rzeczywistością.

Choć widzę potrzebę opowieści ku pokrzepieniu serc, obserwuję także ich skutki uboczne. Bajki o silnych bohaterkach, które walczą ze złem, mszczą krzywdy własne i naprawiają świat dla innych, by na końcu zostać sławne, piękne i bogate, potrafią przesłonić rzeczywistość także dorosłym. Wiele z nich to nowe wersje "Kopciuszka", przygotowane specjalnie na potrzeby kobiet, które chcą "mieć ciastko i zjeść ciastko": żyć jak wyemancypowane, niezależne kobiety, a jednocześnie cieszyć się przywilejami, które daje im patriarchat. Być tą, która co prawda nie spłoszy się wzrokiem księcia, będzie ją stać na taksówkę do domu, a w windzie zgubi nie pantofelek, lecz nowy model najka, ale rano będzie czekać na telefon od księcia i klakson jego beemy pod domem. Fantazja, by być piękną, bogatą i wygadaną kobietą, która głosi feministyczne poglądy, a mimo to kochają ją media oraz mężczyźni, ona zaś, oprócz pełnego sukcesów życia zawodowego, ma także szczęśliwe życie osobiste i wyposażona w wspierającego męża oraz cudowne, zdrowe dziecko ogłasza w wiadomościach kobiecą niepodległość, spełnia się jedynie w filmach.

Jeśli naszym celem jest poszerzanie wolności kobiet i projektowanie społeczeństwa opartego na równości, potrzebny jest przede wszystkim adekwatny, wyczerpujący opis rzeczywistości, którą chcemy zmieniać. Póki co niewiele w niej królowych i zwycięskich wojowniczek, stanowczo więcej postaci takich jak Aileen Wuornos z filmu "Monster", Vera Drake, bohaterki "Gwałtu", "4 miesięcy, 3 tygodni i 2 dni", "Wyśnionego życia aniołów", filmów "Nie czas na łzy", "Import/Export" czy "Plac Zbawiciela". Realizm tych opowieści przytłacza i przeraża. Bolą od niego oczy i bolą od niego brzuchy. A jednak nie nazwałabym ich wiktymizującymi, lecz trafną diagnozą przyczyn opresji. Wszystkie te filmy w przekonujący sposób pokazują, że o losach kobiet, zwłaszcza tych z niższych warstw społecznych lub z krajów leżących poza europejskim i amerykańskim dobrobytem, decydują czynniki, na które nie mają one żadnego wpływu lub wpływ zgoła niewielki. Wspomniane produkty kultury dobrze te czynniki unaoczniają, wyliczają i analizują. Wszystkie ukazują kontekst i społeczne tło narodzin ofiar. Poprzez nakreślenie sytuacji tłumaczą, dlaczego zmagania wielu kobiet o poprawę własnego bytu są skazane na porażkę lub wymagają słonej zapłaty.

Za faktycznie szkodliwe uważam natomiast te teksty kultury, w których obrazowi ofiary nie towarzyszy choćby szkic rzeczywistości społecznej, ekonomicznej, rodzinnej, która czyni kobietę bezradną. Przykładem takiej produkcji jest film "Nieodwracalne", gdzie krzywda zostaje naestetyzowana po to, by była podniecająca.

Bezsilność to jedno z najbardziej upokarzających i traumatycznych przeżyć. Pozbawia podmiotowości, wyrządza trwałą krzywdę, bo odziera z godności. Można przeżywać ją wobec konkretnego człowieka – kogoś, kto ma nad nami władzę i kogo się boimy, ale także wobec bezimiennego mechanizmu, wyalienowanej, bezosobowej struktury takiej jak niesprawiedliwe prawo, system pracy, przepisy.

Nie chcemy bezsilności nawet świadkować, a co dopiero poczuć. Nie chcemy oglądać tych, którzy jej doświadczają. Jeśli, to takich, dla których jest ona już tylko przeszłością, wspomnieniem, przepracowaną traumą, tym, co "nie zabiło, więc wzmocniło". Takich, którzy są już "pozbierani", na nowo scaleni, wyposażeni w siłę "człowieka po przejściach".

Dyskurs ofiary jest pozaparlamentarny. Odgrodzony murem szpitala psychiatrycznego, gabinetu terapeutycznego, domu starców, schroniska samotnej matki albo ofiar handlu ludźmi, ośrodka dla uchodźców, zostaje dyskretnie usunięty z publicznej przestrzeni w sferę prywatną, gdzie mówi się szeptem i tonem troski. Te azyle chronią przebywających w nich ludzi, ale także resztę społeczeństwa przed kontaktem z tym, co nie ma prawa pojawić się w świecie, gdzie o byciu człowiekiem świadczy panowanie nad sobą. Widok ofiary konfrontuje ze stanem, którego boimy się doświadczyć, więc nie dopuszczamy wobec niego empatii. Wyrzucamy poza nawias widzialności i słyszalności tych, którzy nie panują nad sobą, bo ktoś zapanował nad nimi: nad ich mową, czynami, funkcjami życiowymi.

Ofiara, która się rozpadła zamiast pozbierać, która sobie "nie poradziła" zamiast dzielnie zawalczyć o własne życie, podlega kolejnej przemocy. Tym razem będzie nią izolacja. Niedobrze, gdy izolację tę wspierają argumenty o szkodliwości wizerunku ofiary dla kobiecego empowerment.

Drugi typ krytyki, który nazywam uniwersalizującym, zaprezentował niedawno Jacek Żakowski i opatrzył mianem "ryzyka emancypacji":

„Prawidłowość historyczna jest taka, że wielkie emancypacje (religijne, stanowe, narodowe, klasowe, rasowe) wyrastały z buntu przeciw niesprawiedliwościom i okrucieństwom losu, a potem same tworzyły nowe niesprawiedliwości i nowe okrucieństwa. Okrucieństwa nowoczesnych społeczeństw - od gilotyny po gułag, islamski terroryzm i pisowską lustrację - były ubocznym produktem wielkich emancypacji. Przyjęcie tożsamości ofiary nieodmiennie niesie bowiem pokusę ryczałtowego usprawiedliwienia wszystkiego, co - choć iluzorycznie - służy emancypacji. Nowe okrucieństwa uzyskują status obrony koniecznej, a to sprawia, że już nie podlegają normalnej moralnej ocenie. Każdy emancypacyjny pretekst jest dobry, żeby je popełniać. ("Gazeta Wyborcza", 4/1/2010)

To prawda, że status ofiary bywa nadużywany lub zajmowany fałszywie. Rozpoczynając agresję na Afganistan, a potem Irak, politycy amerykańscy przedstawiali USA jako kraj, który padł ofiarą rozpoczętej już wojny, a oni zamierzają się jedynie bronić. Agresywna wobec Palestyńczyków i krajów sąsiadujących polityka Izraela do dziś opiera się na dyskursie ofiar, które, pomne doświadczeń, nie dopuszczą do kolejnej zagłady Żydów.

Cyniczne przybranie roli ofiary nie ma jednak nic wspólnego z dopuszczeniem rzeczywistych ofiar do głosu ani oddaniem im sterów władzy. Jak niemal każda zagrywka, która ma usprawiedliwić dominację, uderza ona w słabszych. Żydzi, którzy przeżyli holocaust, byli w budującym się Izraelu widziani niechętnie. Jeśli, to raczej jako Abba Kovner, niż Primo Levi. Amerykańscy żołnierze, którzy po powrocie z Wietnamu, Afganistanu i Iraku przyłączali się do ruchów pokojowych i dawali świadectwo zbrodniom wojennym, w których brali udział, ale także których padli ofiarą jako mięso armatnie, przestawali być bohaterami narodowymi. Matki zabitych Amerykanów i Izraelczyków, które tworzą pacyfistyczne ruchy oporu, nie są już szlachetnymi niewiastami, które poświęcają synów dla dobra ogółu. Jedni i drudzy znikają z ekranów telewizorów, dobroczynnych balów, wizyt u zasmuconych ich losem prezydentów. Nie są już powodem do dumy i kwiatkiem do kożucha, lecz elementem podejrzanym i uciszanym.

Brak umiejętności rozróżnienia między ofiarą a jej fałszywym trybunem skutkuje tak, że nim ofiara zdąży wypowiedzieć swoją krzywdę, już zamyka się jej usta ostrzegając przed dokonaniem nadużycia. Jej głos jeszcze nie zabrzmiał, a już został uciszony. W ten sposób ofiary przechodzą przez kolejne kręgi milczenia. Pierwszy to sytuacja opresji. Drugi - wychodzenie z traumy za zamkniętymi drzwiami. Trzeci - próba opowiedzenia o swoim doświadczeniu, blokowana wstydem i podejrzeniami o chęć nadużycia.

Postulat dopuszczenia do głosu ofiar oraz obdarzenia ich zaufaniem szczególnym zapoczątkował nowe podejście do źródeł w historiografii. W Polsce przedstawicielem historiograficznego przełomu stał się Jan Tomasz Gross, ściągając na siebie gromy nie tylko antysemitów, ale także historyków okopanych w dotychczasowej metodologii. Jednym z głównych argumentów za jej rewizją jest właśnie kwestia dotąd bagatelizowanego przez historyków kontekstu. Nim zarzucimy ofierze manipulację, spróbujmy najpierw skłonić ją do mówienia. Skoro dotąd mówienie o krzywdzie narażało ją na ponowne jej doznanie, musimy najpierw zapewnić jej bezpieczeństwo, wysłuchanie i domniemanie niewinności. Niewiele więcej niż, o ironio, oskarżonej/mu. Chyba, że chcemy, by wiedzy, którą mamy, nie przyrosło.

„Jak mogłaś mu to zrobić?”, „Czemu mścisz się na niewinnym człowieku?”, „Zawsze wiedziałem, że jesteś niezrównoważona, ale takiego zacietrzewienia się po tobie nie spodziewałem”, „Życie cię rozliczy, zła kobieto”, „Jesteś potworem, nie umiem tego inaczej nazwać”, „może kiedyś się opamiętasz i zobaczysz, ile krzywdy wyrządziłaś”, „idź na terapię, bo jesteś chora z nienawiści” – pisze do Marty jej były chłopak. Piszą tak również Tomka koledzy. Koleżanki także nie stygną w zapale smsowym i mailowym.

Co takiego strasznego zrobiła Marta? Odeszła od Tomka. Ich związek trwał 4 lata. Mają 3-letnią córkę.

Na pierwszy rzut oka byli cudowną parą. Młodzi, wykształceni, piękni, z „alternatywnego” środowiska, gdzie prawa człowieka są tyleż ważne, co oczywiste, a Manifa to coroczny obowiązek i towarzyska przyjemność, bo co krok spotykali na niej znajomych. Kiedy Marta zaszła w zaplanowaną ciążę, Tomek był taki troskliwy. Dzwonił co chwila, podwoził ją samochodem do pracy, wszystkim opowiadał, rozanielony, jak przygotowuje się do roli taty. Zamieszkali w M4 w centrum Warszawy. Tomek dużo zarabiał, Marta pracowała w fundacji ekologicznej. Często odwiedzali ich przyjaciele. Głównie Tomka.

Bo Tomek niechętnie widywał przyjaciół Marty. Marcie na ich temat opowiadał złe rzeczy. Mówił, że zadaje się z głupszymi od siebie, że po co Marcie inni ludzie, skoro ma jego, że Elka jest interesowna, a Tymek tak naprawdę ją podrywa. Zrażał ich do siebie, więc coraz rzadziej przychodzili, coraz częściej czuli się źle widziani.

Te Tomka podwózki, przyjeżdżanie po Martę znienacka pod uczelnię, częste telefony miały na celu kontrolę, bo Tomek – sądząc po sobie – bał się, że Marta go zdradza. Obsesję swoją uważał za racjonalne podejrzenia, te zaś za wystarczający powód, by grzebać w Marty komórce, czytać jej maile, rozpytywać w jej pracy. Kiedy coś się Tomkowi w zachowaniu Marty nie podobało - np. że poszła na imprezę bez niego, zdecydowała się studiować drugi kierunek, nie używała perfum, które jej kupił na urodziny – wypraszał ją. Wyrzucał z domu. Bo mieszkanie było kupione przez jego rodziców, zapisane na jego nazwisko. Mówił Marcie, że bez niego sobie nie poradzi. Gdy protestowała, nazywał ją „żałosną dziewczynką”. Gdy kłótnie eskalowały, Tomek, w zależności od nastroju, groził samobójstwem, rzucał w Martę butami, powtarzał, że po ciąży zrobiła się brzydka i gruba albo brał na ręce córkę i ze słodkim uśmiechem mówił jej: „tato nie pozwoli, żeby takie ścierwo jak twoja mamusia się tobą zajmowało”.

Sam zajmował się córką jedynie na oczach gości. Wtedy był wzorowym tatusiem. Tatusiem jak z podręcznika, jak z książki o partnerskim związku, jak z bajki po prostu. Opowiadał o jej kupkach i siuśkach z oczami zamglonymi miłością, głaskał Martę po głowie rozmodlony do swojej gromadki, w dobrze dobranych momentach deklarował przyjaciołom: „one są najlepszym, co mi się w życiu przytrafiło”. O tym, że Tomek wstaje około południa, nie lubi dziecka przewinąć, nie potrafi położyć spać i nie wie, na co córka jest uczulona, goście nie wiedzieli. Nie wiedzieli także, że gdy Tomek jest w paskudnym nastroju, a mała marudzi, mówi Marcie: „To twoje dziecko, więc się nim zajmij. Ja go nie chciałem”.

Niektórzy natomiast wiedzieli, że Tomek, pracownik Otwartego Funduszu Emerytalnego z siedzibą w Kutnie, jeżdżący po całej Polsce w celach służbowych, ma wiele okazji, by sypiać z innymi kobietami i zazwyczaj skrzętnie te okazje wykorzystuje. Nie wiedziała o tym Marta. Do czasu, gdy sam jej tego nie powiedział wyzywając od „sztywniar”, bo nie chciała się z nim kochać tak, jak robią to bohaterki jego ulubionych pornosów.

Marta miała dyplom z orientalistyki, nieskończone drugie studia, 720zł miesięcznie w ramach projektu, który kończył się za pół roku, córkę, jedną przyjaciółkę, która nie dała się Tomkowi wystraszyć. Nie miała mieszkania, bogatych rodziców, rodziny w Warszawie, ubezpieczenia, samochodu. Decyzję o odejściu podejmowała wielokrotnie. Raz, kiedy Tomek szydził z niej, że „czyta te swoje książeczki i uważa się za bóg wie kogo, a tak naprawdę jest prosta i głupia jak pierwsza lepsza laska”. Drugi, kiedy Tomek cisnął jej laptopem o podłogę, bo uważał, że pisanie pracy magisterskiej to strata czasu, przecież on ją utrzymuje, to po co jej dyplom. Trzeci, gdy jakiś „życzliwy” pokazał jej profil niejakiej Mary na facebooku, a na tym profilu romantyczne zdjęcia znad morza: Mary+Tomek = WNM. Czwarty, kiedy podczas rozmowy o pieniądzach na domowe zakupy kazał jej powiedzieć: „poproszę”.

Marta zabrała dziecko i odeszła na dobre dopiero, gdy zrobił imprezę i nie zorientował się, że mała zniknęła. Znalazł ją na klatce schodowej. Marta wtedy nie było - wyjechała na jeden dzień do siostry.

Alimenty i dzielenie się opieką nad córką Tomek traktuje jak system nagród i kar. Dla Marty, bo dziecko jest tylko pionkiem w jego grze. Grozi Marcie sądami i odebraniem praw rodzicielskich. Zabrał jej wszystkie przedmioty, które kupił: elektryczny czajnik, fotelik dla dziecka, blender. Stawia warunki: „zapłacę, jeśli...”. O każdej porze dnia i nocy wysyła Marcie wiadomości. Raz smsy, że Marta jest wariatką i że on ją zniszczy. Potem mmsy, na których widać jego nową dziewczynę. Kilka godzin później maile: „Jeśli będziesz grzeczna, to się dogadamy”. Smutny i opanowany, muchy w życiu nie skrzywdziwszy, szemrze w dobrze dobrane uszy, że Marta jest niebezpieczna, a on został skrzywdzony.

Znam wiele podobnych historii. Dominika ma 11-letniego syna. 3 miesiące po porodzie narzeczony Mateusz wycedził przez zęby swoją małżeńską krzywdę: odkąd urodziła, Dominika za mało dba o siebie i on się wstydzi przed znajomymi takiej byle-jakiej żony. 11 lat Dominika walczy z Mateuszem o alimenty i udział w opiece nad dzieckiem. Cała jego rodzina i większość ich dawnych znajomych do dziś uważa Dominikę za wredną, pazerną zdzirę. Niektórzy są na tyle szlachetni, że „dają jej szansę”, by wytłumaczyła się z krzywdy, jaką wyrządziła Mateuszowi. Dominika nieraz próbowała. Nigdy nie była wystarczająco przekonująca, bo Mateusz zabiera znajomych na snowboard do Austrii, a Dominika może ich najwyżej zabrać na herbatę do wynajmowanej kawalerki. Między wywiadówką w szkole syna, a odrabianiem z nim lekcji.

Alina chodzi z łatką popapranej egoistki odkąd założyła byłemu chłopakowi sprawę karną o psychiczne znęcanie się. Przez 2 lata uważała, że to mieści się w normie, kiedy podczas kłótni Robert wychodzi na klatkę schodową i krzyczał: „tu mieszka dziwka, zapraszam! Może wreszcie sama na siebie zarobi”. Albo przez kilkanaście godzin traktuje ją jak powietrze, bo nie zareagowała wystarczająco entuzjastycznie na jego kolejny wspaniały pomysł: żeby mieli psa, żeby on rzucił pracę i poświęcił się pasji renomowania starych samochodów, żeby ona poszła na kurs wizażu, za który on hojnym gestem zapłaci. Albo wybił szybę w drzwiach do łazienki, kiedy Alina zamknęła się od środka, żeby wziąć kąpiel. I oznajmił, że w jego domu ona nie ma prawa się przed nim zamykać.

Agnieszka została nazwana „niewdzięcznicą”, gdy kochance swojego męża, która deklarowała, że się za Agnieszkę modli i chciałaby się z Agnieszką zaprzyjaźnić, odparowała: „zabieraj go i wynoś się”.

Zdaniem połowy rodziny Monika jest „złą córką” odkąd zerwała kontakt z ojcem, który miał zwyczaj wyżywać na niej swoje frustracje, a kiedy po latach próbowała z nim o tym porozmawiać – wyśmiał ją jako „przewrażliwioną”.

Wystarczy rozmawiać z kobietami, by wiedzieć, że sposobów na upokarzanie są miliony. A ludzi, którzy nie wykorzystują przewagi - fizycznej, finansowej, psychicznej, tej wynikającej z mniejszego zaangażowania - by upokarzać, stanowczo mniej. Mężczyźni nie są "z natury" skłonni do dominacji bardziej niż kobiety. "Każda władza deprawuje" – to poczciwe hasło oddaje realia życia nie tylko publicznego, ale i prywatnego. Każda władza deprawuje, dlatego wymaga albo kontroli, albo zniesienia. Władza ma wiele postaci. Budują ją lub wzmacniają decyzyjne stanowiska pracy, dobre zarobki, prestiżowe zajęcia, szacunek współpracowników, lęk podwładnych, powodzenie towarzyskie itd. W naszym społeczeństwie wszystko to przynależy nieporównywalnie częściej mężczyznom. Ale i bez tego ich pozycja w relacjach intymnych jest silniejsza - mocą tradycji („głowa rodziny”), religii („prawo naturalne”), obyczajów (zmiana nazwiska), podziału pracy emocjonalnej (kobieta dba o atmosferę i temperaturę relacji, więc na nią spadają oskarżenia, gdy coś się w relacji psuje). Im większą mamy władzę, tym częściej ktoś jest od nas zależny. Im bardziej ktoś jest od nas zależny, tym większą mamy władzę. Także w życiu prywatnym. Żona, która nie zarabia, bo pracuje na domowym etacie, chora matka wymagająca codziennej opieki, córka, której ojciec płaci za studia są bardziej narażone na drobne nadużycia, manipulacje, szantaże, wreszcie przemoc. Z lęku przed utratą partnera, dachu nad głową, bezpieczeństwa dzieci, nie zareagują, nie krzykną, nie odejdą. Załagodzą, udadzą, że nic się nie stało, podporządkują się.

Wystarczy rozmawiać z kobietami, trzeba tylko obdarzyć rozmówczynie zaufaniem, bo niemal każda wstydzi się nadużyć, których doświadcza. Ukrywa je, bo czuje się za nie odpowiedzialna. Obwinia się, że nie jest wystarczająco silna, by do nich nie dopuszczać, że nie dała rady odejść wcześniej, nie zareagowała od razu. Pozwoliła przekraczać kolejne swoje granice oszukując samą siebie, że to, co ją spotyka, jest jeszcze „normalne” albo „chwilowe”.

A kiedy wreszcie te granice odbudowuje, słyszy: egoistka. Kiedy mówi o krzywdzie zamiast w milczeniu ją znosić, słyszy: wariatka. Kiedy walczy o swoją godność, słyszy: zła kobieta.

Bo dobra kobieta to taka kobieta, która wszystko poświęci dla innych. Siebie odda, o sobie zapomni, da się zakrzyczeć, zadeptać, zagłaskać, zagłuszyć, zabić. Która zniesie w milczeniu, schowana do nory nie pokaże siniaków, nie powie złego słowa, w milczeniu wytrzyma, zapomni krzywdę, wybaczy, będzie ponad to. Dobra kobieta jest za dobra, by przeżyć. Dobra kobieta to martwa kobieta. Good girls go to heaven zbyt szybko.

80% sprawców przemocy wobec kobiet to najbliżsi członkowie rodziny. Kobiety częściej giną z rąk mężów i konkubentów, niż zaatakowane przez obcych na ciemnej ulicy. W tych statystykach nie ma śmierci zadawanych powoli: poprzez systematyczne upokarzanie, odzieranie z godności, tresowanie karami i nagrodami. Nie ma w nich kobiet, które popełniają samobójstwa albo umierają na ciężkie choroby. Bo nie poszły na czas do lekarza. Bo uwierzyły swoim partnerom, że ich życie jest nic nie warte. Pozbawione przyjaciół („mąż ich nie lubił”), skłócone z rodziną („po kłótni z teściową mąż powiedział: więcej do nich nie pójdziemy”), odcięte od świata („mąż nie lubi, kiedy wychodzę”) nie miały nikogo, kto by je zmobilizował, potrząsnął nimi, albo po prostu zapytał. Good girls go to heaven, bo nie mają dokąd pójść.

Ta gra naprawdę bywa zero-jedynkowa: albo giniesz, albo masz łatkę suki. Wiele kobiet wybiera to pierwsze, bo wolą dać się walcem rozjechać niż zmierzyć z poczuciem winy. Przyuczone do roli ofiary, kobiety potrafią czerpać z niej perwersyjny zysk. Nienawykłe do konfrontacji czynią cnotę z własnego poświęcenia. Zamiast we własnej obronie, agresję kierują przeciwko innym kobietom. Zwłaszcza tym, które miały na tyle możliwości, determinacji i żywych marzeń, by zawalczyć.

Jeśli zatem usłyszysz, że jesteś egoistką, wariatką lub złą kobietą najprawdopodobniej znaczy to, że właśnie uratowałaś swój tyłek, więc masz nie lada powód do radości. Jeśli próbujesz myśleć niezależnie i podejmować wolne decyzje, przygotuj się na te epitety. Wszelkie „suki”, „pazerne zdziry”, „wredne babska”, „świruski” i „niezrównoważone furiatki” czas przyjmować jak komplementy, nosić niczym ordery, trofea, generalskie belki. One są jak blizny po walce o człowieczeństwo, jak znaki wywalczonej wolności. W świecie, gdzie kobiety traktowane są jak plastelina, z której wedle zapotrzebowań lepi się matki, żony lub kochanki, „zła kobieta” to ten cyborg, co uciekł programistom, Pinokio, co ożył, Aleksandra, która odchodzi(1).

1. W filmie „Tajemnica Aleksandry” (reż. Rolf De Heer, 2003) tytułowa bohaterka przygotowuje mężowi nietypowe „birthday party”. Nagrywa dla niego kasetę video, na której opowiada o upokorzeniach, jakie znosiła w ich małżeństwie. Z kasety dowiadujemy się, że Aleksandra była traktowana jak darmowa siła robocza do opieki nad domem i dziećmi oraz do seksualnego zaspokajania męża wedle jego życzeń i pomysłów. Podczas oglądania taśmy najpierw rozbawiony, potem przerażony mąż orientuje się, że Aleksandra zabrała dzieci i odeszła. Komentując film na łamach „Wysokich Obcasów” Wojciech Eichelberger pochylał się nad „tragedią dorosłych ludzi, którzy nie potrafią ze sobą rozmawiać”. Konsekwentnie pominął aspekt genderowej dominacji, ukazanej w filmie. Dzieło De Heera zinterpretował w kategoriach kłopotów komunikacyjnych. Analiza relacji międzyludzkich pozbawiona perspektywy władzy i kontekstu hierarchizujących różnic między społecznym uplasowaniem ludzi biorących w tych relacjach udział, pozbawiła film ładunku społecznej krytyki. Uśpiła potencjalnych widzów bajką o pięknym świecie pełnym ludzi, którzy gdyby tylko zdecydowali się na terapię – na pewno uzdrowiliby swoje związki. O psychologii jako ideologii, która unieważnia strukturalne mechanizmy dominacji, a w konsekwencji czyni je niewidocznymi, pisze Małgorzata Jacyno w książce Kultura indywidualizmu: „Miłość, pieniądze, zdrowie i kres wszelkiej opresji po prostu należą się i dostępne są każdemu, kto ma właściwą postawę wobec siebie. Przejawem tej właściwej postawy jest już przystąpienie do pracy nad sobą w ramach programu autoterapii i terapii”. (PWN, Warszawa 2007, s.229)

"Jesteś artystą? Zgłoś się!" - namawia plakat, który zawisł w warszawskich knajpach. W liceum im. Stefana Batorego będzie V UFO czyli festiwal wszelakiej twórczej działalności licealistów. I licealistek? Wytężam patrzałki. Nic. Na plakacie sami chłopcy. Nie dwóch, nie trzech, lecz ośmiu. Zabawni, wyluzowani, "na bogato" upozowani. Siedzą w chłopackich pozach (w autobusie każdy z nich zająłby dwa miejsca, choć żaden nie ma znaczącej nadwagi).

UFO to skrót od: Unikatowy Festiwal Offowy. Nie taki znowu offowy. Offowy to on będzie jak słowa prof. Barbary Skargi: "„Podziwiam człowieka, który mimo swej okropnej małości jest zdolny stworzyć coś genialnego. Niestety, czynią to głównie mężczyźni, podziwiam ich za to. (…) Nie ulega wątpliwości, że jakiś geniusz w nich siedzi. Nie było tej miary kobiety”(GW, 27-28/10/2007) wywołają lawinę ripost. Póki co wywołały jeśli nie aprobatę, to ciche przyzwolenie.

Organizatorzy UFO dobrze się Skargi posłuchali. Na stronie internetowej zapraszają: "Każdy miłośnik kultury i sztuki, dobrej muzyki, oddany fan jakiegoś zespołu, znawca teatru lub kina, wielbiciel fotografii może zawitać do nas a na pewno znajdzie tu coś dla siebie". Są uczniowie, uczennic nie uświadczysz. Artystek też nie - są sami artyści.

Spróbujmy inaczej: "Każda miłośniczka kultury i sztuki, dobrej muzyki, oddana fanka jakiegoś zespołu, znawczyni teatru lub kina, wielbicielka fotografii może zawitać do nas a na pewno znajdzie tu coś dla siebie. Uczennice liceum zapraszają wszystkie artystki". Brzmi jak informacja o imprezie dla kobiet? No właśnie.

Więc UF. Tez nie, bo 'uf' to ulga, a od tego plakatu wyskakuje żyłka na czole.

Zatem U. Jak (b)uuuuu. I jak ups. Wiecie, ile dziewczyn, które "coś" robią, nie zgłosi swojego uczestnictwa? Nie przyjdzie na wasz Festiwal? A jeśli, to w charakterze pokrowca na gitarę swojego chłopaka lub fanki klasowych kolegów? Na stronie UFO znajduje się jeszcze jedno ciekawe zdjęcie: dwóch neutralnie ubranych chłopców gra na gitarze, a trzy dziewczyny robią pozy wokół ich instrumentów (już słyszę te komentarze). Ponętne, wygięte, żurnalowe. To jest ta twórczość, o której tyle słyszałam? No to chyba na UFO powinni zgłaszać się projektanci co drugiej reklamy.

Myślę: jątrzę. Dowalam w fajne, potrzebne, oddolne inicjatywy licealistów. Może po prostu organizatorzy sfotografowali samych siebie? Nie mieli kogo poprosić do zdjęcia? Plakat ma fajny charakter domowej wycinanki, rzecz robiona na pewno bez finansowych nakładów.

Na stronie UFO można jednak przeczytać, że dyrekcja festiwalu to jeden chłopak i dwie dziewczyny. Kto na zdjęciu dyrekcji jest w środku - proszę zgadywać. Nagród nie będzie, bo zagadka zbyt łatwa.

Moja tolerancja dla dziewczyn, które pchają się do roli paprotek, ozdób i maskotek maleje. Ja wiem, że przemoc symboliczna, że heteronormy, że ideologiom podlegamy wszyscy bez względu na płeć, że nie można od dziewczyn wymagać więcej wrażliwości. Że kobiety muszą gorąco wierzyć w patriarchat jako stan naturalny, by ten mógł się trzymać w posadach. Wiem też, że nie wszyscy uczniowie i uczennice z dobrych szkół mają w domu raj na ziemi. Ale w kontekście idei edukacji jako wyrównywania szans zatrważająca większość z nich pochodzi z rodzin zasobnych w rozmaite kapitały. A jeśli jakieś dzieciaki mają szanse nie ulegać stereotypom płciowym, to właśnie te: z dobrych, inteligenckich, stosunkowo zamożnych warszawskich domów. Uczennice i uczniowie prestiżowego liceum, drugiej po Bednarskiej/Raszyńskiej wylęgarni elit. Rozdawnictwa szczepionek na poczucie niepewności, braku wartości własnej, obawy przed zderzeniem marzeń z rzeczywistością. Dachu licealnego świata, podtrzymywanego przez tyleż sprawną, co niewidzialną selekcję: większość ludzi po prostu nigdy nie pomyśli, by próbować się do Batorego dostać. Wszak to jest szkoła dla tych "lepszych". To znaczy takich, którzy nie mają kompleksów, że są gorsi. Bo mają rodziców, którzy im to od dziecka wpoją. Którzy pozwolą im marzyć o wielkości i sławie, bo sami uważają, że to się ich dzieciom należy. I pomogą im te marzenia realizować.

I słusznie. I fajnie. I dobrze. Tylko co z tymi, którym nikt tego nie powie? Nie zbuduje w nich przekonania, że są świetne, wartościowe, mądre, że ich pomysły są cenne, a ich potrzeby i ambicje ważne? W tej grupie jest dużo więcej dziewczyn niż chłopców. Poniższy plakat nie wzbudzi w tych dziewczynach sprzeciwu. Nie wkurzy ich, nawet nie poczują się wykluczone. Będzie dla nich tak samo przeźroczysty jak fakt, że nikt nie traktuje ich poważnie.

Jedni wychodzą z kina oburzeni, inni zachwyceni. Oburzeni, bo to do bólu kiczowata opowiastka, kpiąca z prawdy o Zagładzie. Zachwyceni, bo to taka ulga, gdy źli dostają za swoje. Nawet, jeśli takie cuda dzieją się tylko na ekranie.

Błogo jest utożsamić się z mścicielami w słusznej sprawie, nie przeczę. A jednak za murami kina to utożsamienie zaczyna być groźne. Sam film, o którym mowa, do tego nie uprawnia. Wbrew pozorom "Bękartami wojny" jego reżyser Quentin Tarantino nie zaspokaja bezrefleksyjnie naszej potrzeby happy endu, lecz drwi z nas, że tak łatwo dajemy się happy endom uwieść.

"Bękarty wojny" są nie tyle realizacją zbiorowej fantazji o wymordowaniu rządu nazistów, co tej fantazji wyśmianiem. Na początku dyskretnym uśmieszkiem, pod koniec szyderczym rechotem. Tarantino konfrontuje nas z tej fantazji absurdalnością. I z naszym okrucieństwem.

To, że chcielibyśmy zabijać katów upokarzając ich przy tym i zadając ból, jest, zdaniem Tarantino, warte rozgrzeszenia. Okrucieństwo polega na tym, że nie możemy znieść widoku ofiary. Wkurza nas ona i irytuje, denerwuje swoją bezczynnością, brakiem sprawstwa, bezradnością. Robimy wiele, by przykryć ją obrazami dzielnych wojowników, którzy "nie szli, jak barany na rzeź", lecz postawili się, zaparli, odpłacili pięknym za nadobne. Gdyby nie oni, mielibyśmy kłopot z obdarzeniem ofiar, które nie walczyły, statusem nam równych. I na tym, zdaje się, polega ta część zwycięstwa, która przypadła w udziale nazistom. Zwycięstwa wojny jako takiej: zachowania wojenne stały się wzorami zachowań w ogóle. Ratującymi poczucie godności własnej i szacunku dla innych.

Zamiast widoku ofiary chcemy bajki, bo - choć nie jesteśmy ani uczestnikami, ani nawet świadkami - nawet dla nas real jest nie do wytrzymania. Łakniemy zbawczej narracji, bo prawdy nie sposób przyjąć. No to dał nam ją Tarantino, aż do zrzygania. Zrobił nam chłopak karnawał. Zaoferował niezłą jazdę. Pokazał II wojnę światową z happy endem: źli smażą się w piekle. Przepadają w kaźni podobnej do tej, którą sami urządzili niewinnym. I co? I figa z makiem. Żadnej ulgi. A jeśli, to tym gorzej. Bo po takiej uldze przychodzi kac.

Może zatem lepiej już, zamiast upajać się widokiem i akcentem Brada Pitta (mnie też urzekły, a jakże!), spróbować spotkać rzeczywistość? Nie wojenną, lecz tę dzisiejszą, która po wojnie pozostała?

A rzeczywistość wygląda tak: ostatnio w klubach zawisły plakaty przedstawiające "Bękartów wojny", zapraszające na antyfaszystowską demonstrację. Na demonstrację przyszło ok. 300 osób. Cieszę się, że tak dużo. Żałuję, że nie 10 razy więcej.

Dwa dni później miała miejsce konferencja: "Udział Żydów w walce z faszyzmem" zorganizowana przez Stowarzyszenie Kombatantów Żydowskich. Na sali 50 starszych osób. Cztery świetne referaty, wygłoszone prostym językiem: o udziale Żydów w powstaniu warszawskim, o żydowskim ruchu oporu w trzeciej rzeszy, o dramatycznej samotności polskich Żydów w walce przeciwko Zagładzie.

I poruszające przemówienie Mariana Turskiego, które polecałabym wszystkim w ramach odtrutki na chłopięcą fantazję o wielkości i sławie zdobywanej karabinem, bombą, ogniem i mieczem. Fantazję, którą Tarantino posmarował zbyt świecącym lukrem, by nie wyczuć w jego filmie zamachu na naiwność widza.

Turski mówił o niedocenianym w obliczu walki zbrojnej oporze bez broni organizowanym w gettach podczas II wojny światowej. O tym, że w czasie eksterminacji przetrwanie i ratowanie ludzi jest samą oporu esencją. Oporem było opóźnianie deportacji. Informowanie świata o polityce niemieckiej wobec Żydów. Szykowanie świadectw Zagłady na wypadek śmierci. Organizowanie życia kulturalnego. Nieustanne kształcenie: kursy, biblioteki, pisanie podręczników. W końcu akty solidarności takie jak dzielenie się jedzeniem.

Oporem nie do przecenienia nazwał Turski podnoszenie na duchu współmieszkańców getta. Nie brzmi tak dobrze, jak bój, nie wygląda jak mundur, nie terkocze jak karabin, nie jest kolorowe jak krew. Jest codziennością, a nie powstaniem, które tę codzienność przerywa. Jest działaniem w warunkach bez nadziei.

Idąc na demonstrację antyfaszystowską marzyłam, że spotkam na niej tych starych ludzi, których "no pasaran" wobec faszyzmu niegdyś skazywało na wyrok śmierci, jeśli wcześniej nie skazało ich na nią pochodzenie. Nie oczekiwałam jednak ich obecności: było zimno, mokro i przede wszystkim niebezpiecznie.

Idąc na świętowanie przez żydowskich kombatantów zwycięstwa nad faszyzmem miałam nadzieję, że będą tam ludzie spoza ich coraz mniej licznych stowarzyszeń, którzy dadzą im swoją obecnością znak szacunku i dbałości o pamięć. Ale na sali byli tylko starzy ludzie. Kombatantki i kombatanci, ich mężowie i żony, gościnnie kilkoro byłych AL-owców. Pustka tamtej sali, pustka w chwili domagającej się uwagi, jest dużo bardziej bolesna niż najbardziej krwawe sceny z "Bękartów wojny".


Panowie, którzy organizują nam wyobraźnię w temacie żydowskiej zemsty:

Daniel Craig zagrał w filmie "Opór" dowódcę żydowskiej partyzantki Tewje Bielskiego

Brad Pitt zagrał w "Bękartach wojny" dowódcę oddziału amerykańskich Żydów przysłanych do Europy.

Dostaję maila od Krystyny Milo. Nie mam pojęcia, kto to jest. Okazuje się, że Krystyna Majewska, tylko że po wyjściu za mąż. Wchodzę na „Naszą Klasę”, bo dostałam zaproszenie od Marysi Pietrzak. Szkoła się zgadza, klasa też, ale nie znam tej pani. Jednak znam: to Marysia Kreczkowska, tylko że po ślubie. Spotykam w metrze Alinę Rozen koleżankę ze studiów. Mamy się zdzwonić, więc ona daje mi wizytówkę. Aliny Ornackiej.

Na znak pożegnania starego statusu i uzyskania nowego moje koleżanki zmieniają nazwiska. Najbardziej dosłownie przemeblowują własną tożsamość. Może nie byłoby w tym nic złego – w końcu małżeństwo to zmiana niebylejaka. Dowód na normalność, heteroseksualność, bycie istotą rodzinną. Jawne podjęcie wyzwania, trudnego zadania, próby zbudowania czegoś trwałego. Nadane przez państwo nowe prawa i obowiązki. Uzyskanie nowego miejsca w społecznym świecie, dołączenie do grona mężatek, koniec ze stanem panny. Nie ma już do niego powrotu. Odtąd można zostać najwyżej rozwódką, wdową, ponownie zamężną.

Może nie byłoby. Tylko że ich mężowie tej zmiany nie zaznaczają. Nie manifestują jej wobec świata. Nie grzebią w tym, co osobne i niezależne. Nie odbierają sobie tego, co dostali od przodkiń i przodków. Nie przecinają nici z własną rodziną, by wstąpić na prawach gościa do grona nowej. Nie wychodzą z własnego domu po to, by już nie być u siebie, lecz u kogoś. Z nazwiskiem męża, teściowej i teścia. Nie zrywają z ojcem wybierając nazwisko inne niż jego. My zostawiamy nasze matki same. Z nazwiskami, które nie są ich matek, lecz mężów. Z córkami, które mają już inne nazwisko niż one. Bez ciągłości. Oderwane, samotne, wyobcowane. Pojedyncze, choć przecież nie po to zakładały rodzinę.

Żadna zmiana, także ta symboliczna, nie obywa się bez kosztów. Zmiana nazwiska jest mimowolnym tych kosztów wyrazem. To dowód przynależności. Już nie jestem Iksińska, lecz Igrekowska, bo już nie jestem matki i ojca, teraz jestem za-mężna.Mam na sobie pieczątkę z jego nazwiskiem.

Zrywam z milionem kartek, na których się podpisywałam. Z blokiem technicznym w przedszkolu, laurkami dla dziadka, kulfonami w zerówce. Z klasówkami, okładkami zeszytów, listami do przyjaciółek. Z ławką w parku, ścianą w szkolnym kiblu, pamiętnikami swoimi i cudzymi. Z maturą, listami protestacyjnymi, rachunkami, PIT-ami, z kartą płatniczą. Z biletem miesięcznym, wyznaniem miłości, ze zwierzeniami, podaniami o pracę, umowami o pracę. Z mandatami, mailami i smsami.

Wraz z tymi kartkami zrywam z moim podwórkiem, kolejnymi szkołami, może wydziałem. Z moim pokojem w rodzinnym domu, wynajmowaną klitką, szlakami, które wydeptałam w mojej miejscowości i każdej kolejnej, w której przyszło mi mieszkać.

Wraz z tą przestrzenią zrywam z ludźmi, którzy mnie wtedy znali. Nazywali. Tą nazwą o mnie mówili. Nią o mnie myśleli. Gdy czuli coś do mnie - miłość, przyjaźń, sympatię, niechęć, żal, serdeczność, nienawiść, zazdrość, gniew - to czuli do osoby, którą tak nazywali. Z moimi rodzicami, rodzeństwem, babciami i dziadkami, ciociami i wujkami, z koleżankami i kolegami, przyjaciółkami i przyjaciółmi, wrogami, byłymi chłopakami, jedną, drugą i trzecią klasą, znajomymi z akademika, ze studiów, z rodzinnych spotkań.

Od teraz jestem mojego męża.

Porzucamy przestrzenie, które nas zbudowały, ukształtowały, pozwoliły dorosnąć. Wyrywamy się z ledwo wrośniętymi korzeniami. Nie zapraszamy do siebie, lecz przyjmujemy zaproszenie do kogoś zatrzaskując drzwi za miejscem, w którym do nikogo nie należałyśmy. Uciekamy z niego jakby parzyło, bolało, było nieznośne. Dla kobiet brak przynależności nie jest wolnością, lecz piętnem, którego się wstydzą.

Smutno, gdy moje koleżanki zmieniają nazwiska. Smutno i przeraźliwie. Bo to tak, jakby mówiły mi: nie ma mnie już. Teraz jest ktoś inny. Ktoś, kto wyszedł za mąż. Mąż, który jest najważniejszy. Ważniejszy niż każda inna więź. Tak ważny, że zmieniłam dla niego siebie. Odtąd mnie nie znasz. Ja też jeszcze nie wiem, kim jestem. Rosnę na nowo. W nowej doniczce na nowym parapecie. Więc nie gadaj już do tamtych urwanych korzeni. Nie patrz na nie, nie tęsknij za nimi, nie szukaj mnie tam.

Nie chcę patrzeć, jak coraz słabsze więdną przy coraz silniejszych mężczyznach, których kultura nie zmusiła do tego, by zostawili siebie za drzwiami na rzecz kogoś drugiego.

Coraz więcej kobiet, zwłaszcza ze świata nauki, ma podwójne nazwiska. Pewnie dlatego, że nie chcą budować go sobie na nowo. Zachowują w ten sposób ciągłość dorobku.

Wolę już te podwójne. Ale ich mężowie nie dodali sobie nazwiska żon do własnych. Nie zmienili paszportów, wizytówek, dowodów, kart magnetycznych, adresów mailowych, umów z dostawcami prądu, gazu, telefonii komórkowej i internetu. Asymetria rodząca władzę, a może raczej będąca tej władzy wyrazem, czasem nie wymaga subtelnych dociekań z zakresu Gender Studies. Raczej świeci po oczach z delikatnością reflektora.

Publiczna debata o ważnym temacie w kontekście praw kobiet. Sala wypełniona po brzegi, na niej wiele feministek. Specjalne gościnie skończyły przemawiać, czas na pytania. Z pierwszych rzędów podnosi się mężczyzna, od razu odwraca tyłem do panelistek. Już wiemy: pytań nie będzie, będzie przemowa. A raczej popis, przedstawienie, show. „Jupitery na mnie, proszę“ – mówi za niego całe ciało. Jupitery czyli oczy kobiet. Pełne nadziei, zachwytu, afirmacji. Bo w pierwszych słowach pan deklaruje się jako radykalny feminista. Brawo! W następnych jako kochający i podziwiający kobiety gej. Zbiorowy orgazm na sali. W trzecich wygłasza seksistowskie uwagi na temat wielkości przyrodzenia kilku polityków. Rubaszne śmiechy, piszczące chichoty.

Na temat debaty pan ów powiedział niewiele. Chyba nic zgoła. A w każdym razie nic takiego nie pamiętam. Pamiętam za to człowieka, który znalazł nowy sposób, by wypolerować magiczne lusterko, które powie mu: jesteś najwspanialszy na świecie. Nową metodę na wypucowanie zbiorowego sumienia ludzi, którzy mają tego farta, że urodzili się mężczyznami. Na podładowanie bateryjek, by móc być jeszcze bardziej sobą zachwyconym. Na wyklarowanie wody, w której przegląda się narcyz.

Woda to my. Kobiety na sali. Feministki, które zamiast widzieć, że niektórzy mężczyźni używają feminizmu jak dobrej bajery – a przodują w tym nie tylko geje - klaszczemy z uciechy. Zamiast pójść po rozum do głowy i podejrzliwie patrzeć, jak ze zdeklarowanych feministów wyłazi patriarchat, mamy łaskotki w brzuchu i wdzięczność w sercach.

A wyłazi bokami, ulewa im się jak niemowlęciu na ramionach rodzica. Ich w ramionach kołysze pewność siebie. Ego-łasuchy, nie potrafią znieść myśli, że nie mają racji. Nie potrafią znieść nawet jej kiełka, który mógłby zagościć w czyjejś głowie. Z własnej już dawno go wyparli. Oni się nigdy nie mylą. Oni nie używają takich zwrotów jak: „myślę, że“, „ja uważam“, „sądzę“, „wydaje mi się“. Słowa: „może“, „chyba“, „jakby“ wyparowały z ich słownika. Może (sic!) nigdy ich tam nie było. No bo skąd? Oni przecież wiedzą. Mają prawdę. Posiadają ją na własność. Kułacy racji. Burżuje myśli. Monopolizatorzy nieomylności. Kobietom „się wydaje“. Oni wiedzą. Kobiety mogą sobie „uważać“ lub „sądzić“, mogą tkwić w swoich fantasmagoriach, wizjach i błędach. Oni pozwolić na to nie mogą – ani sobie, ani innym. Nie mogą dopuścić myśli, że jeśli kilka osób ma różne zdanie i ktoś się myli, to mylić się mogą także oni. Wizja, zgodnie z którą ludzie mają różne poglądy, a każdy z nich u początku rozmowy jest równoprawny, potem zaś musi zostać obroniony argumentami, ich przerasta. Wytaczają więc armaty despotyczności, protekcjonalności, paternalizmu. Kryją pod nimi agresję. Kryją z dbałością, bo ona zdemaskowałaby lęk, że oto monopol się kruszy, kapitał wygasa, prawda natarczywie domaga się wielogłosu.

Niewiele robimy, by pozostać jej wierne. Wiele robimy, by tę natarczywość zagłaskać. Traktujemy mężczyzn jak Żydzi aryjczyków 60 lat temu: może któryś okaże się jednak łaskawy? Dziękujemy im w pokłonach, jeśli raczą zauważyć, że dzieje nam się krzywda. Robimy im kanapki zawinięte w celofan, jeśli tylko zgłoszą niesprecyzowaną chęć udzielenia nam pomocy. Udowadniamy im wciąż, jak bardzo nam na nich zależy i jak bardzo nie chcemy oceniać ich szablonowo, wedle wzorów płci.
Na widok faceta, który potrafi wypowiedzieć słowo „seksizm” bez przekąsu i ironii sikamy w gacie ze szczęścia, wychwalamy pod niebiosa, garniemy się z pomocą i radą, lecz broń boże nachalną. Dziękujemy mężczyznom za każde dostrzeżenie nierówności jak za coś niezwykłego, całą swoją uwagę skupiając na nich, całą energię, czas, pracę. Pompujemy w nich swoje marzenia, a oni rosną jak drożdżowe pączki. To z nas feminiści robią sobie mydełka i myją się nimi co rano, by iść w świat i pachnieć dobrocią, tolerancją, wrażliwością, empatią. Piszą wieczorami podręczniki: jak pomalować przemoc na różowo, jak wypolerować sobie sumienie lesbijską flagą. Mamy to w towarzystwie, gdzie chłopcy nauczyli się pewnych zwrotów na pamięć i tylko jak się upiją, upalą albo są zmęczeni, to mylą im się zwrotki i czasem coś wyjdzie na opak jak brudne gacie spod dobrze dobranej koszuli.

Wciąż ganiamy na smyczach normy, którą jest przemoc wobec kobiet tak potworna, że widok jej nas przerasta. Wdzięczymy się za zauważanie płciowej dyskryminacji, dajemy czułość i podziw w podzięce za wrażliwość na seksualną przemoc, budujemy pomniki domowe i publiczne za kiwanie głową ze zrozumieniem, za agresję bierną zamiast czynnej. W co myśmy się dały wmanewrować? Niewolnik chwali pana za to, że bije go tylko raz w tygodniu a nie, jak to zwykle bywa, codziennie.

Deklarując się jako feministka kobieta ma wciąż wiele do stracenia: zostanie uznana za niekobiecą, przewrażliwioną i dziwadło bez poczucia humoru, straci sporo znajomych, obiady rodzinne zamienią się w piekiełko, w pracy i w domu sypać się będą prowokacje i chamskie żarty, dopadnie ją poczucie frustracji z powodu niemożności wpływu na rzeczywistość pełną pogardy wobec kobiet. Mężczyzna z tą samą deklaracją na ustach zgarnie same plusy. Antyfeministki potraktują to jako wyznanie w rodzaju: "uwielbiam kobiety". Feministki wezmą za sprzymierzeńca. Wszystkie kobiety obdarują większym szacunkiem i zaufaniem. Mężczyźni uznają za oryginała, a oryginalność jest w cenie. Niektórzy może za dziwaka, ale wystarczy kilka faceckich grypsów, by kolegom ulżyło, że nadal jesteś "swój".

Drodzy feminiści, zapłaćcie najpierw alimenty zamiast chwalić alimenciary za budowanie społeczeństwa obywatelskiego. Zadbajcie o antykoncepcję w swoich związkach zamiast grzmieć o prawie do aborcji. Weźcie urlop wychowawczy zamiast wysyłać na niego kolegów z pracy. Odwalcie czarną robotę przy manifach zamiast przemawiać z platformy w aureoli bezinteresownych nonkonformistów. Pomóżcie swoim koleżankom w potrzebie zamiast przechadzać się z nimi Nowym Światem. Wyplakatujcie nocą miasto i zapłaćcie mandat zamiast obnosić się z badzikami: I love feminism. Zejdźcie ze sceny zamiast perorować, że brak na niej kobiet to skandal. Wywiążcie się ze swoich zobowiązań finansowych wobec bliskich zamiast rozliczać kolejne rządy ze zobowiązań wobec Polek. Wyszorujcie kibel, pozmywajcie naczynia, pozamiatajcie podłogi zamiast debatować o nierównym podziale obowiązków. Posprzątajcie po sobie skarpetki zamiast płacić za to grosze kobietom zza wschodniej granicy pieniędzmi zarobionymi na słusznym gniewie. Ośmieszcie się brakiem poczucia humoru publicznie interweniując, gdy kolega mówi seksistowski żart, zamiast psioczyć na niego w kuluarach. Ugotujcie obiad zamiast płacić za niego w knajpie, gdzie kucharka zarabia 10 zł za godzinę pracy, a danie kosztuje tyle, ile jej dniówka. Mówcie o swoich emocjach i uczuciach zamiast mówić o tym, że mężczyźni nie potrafią o tym mówić.

Inaczej wasze deklaracje pozostaną tylko sposobem na zdobycie poklasku wśród kobiet. Niestety sposobem wciąż skutecznym. Nie jest to jednak dowodem waszej świetności, a jedynie tego, do jak złego traktowania przywykłyśmy, by zachłystywać się obietnicami, które przecież nic nie kosztują, za to pozwalają chodzić w glorii i chwale dobrego człowieka.

Jestem zaproszona na obiad do kuzyna. Kuzyn jest z pokolenia moich rodziców. W salonie przy stole zasiadamy w składzie: on (na centralnym krześle), Dziewczyna Kuzyna, jego córki: Natalia i Karolina, Chłopak Karoliny oraz ja.

Kuzyn siedzi. Zarządza tematami rozmowy, stara się, by konwersacja nie była rwana, a pozory swobody i luzu zachowane. Wstaje najdalej do barku, by dolać wina. Na trasie salon-kuchnia nieustannie kursuje Dziewczyna Kuzyna. Kuzyn daje sygnał na start jedzenia, gdy jego Dziewczyna utknęła gdzieś pomiędzy salaterką z sałatką, tacą z owocami i talerzykiem z posiekaną natką pietruszki. Przecież „wszyscy“ już siedzimy. Ona do „wszystkich“ się najwyraźniej nie zalicza. Ona jest osobnym zbiorem, reprezentacją drugiego obiegu. Na razie jednoosobową.

Po posiłku głównym pierwszy zrywa się kto? Ona, a jakże. Czyli ta, która zasiadła do niego ostatnia. Gdy zaczyna zbierać brudne talerze wstaje Natalia, oferuje pomoc i niezwłocznie przechodzi od słów do czynów. Po ostatnim kęsie zrywa się także Karolina. Wszystkie trzy za chwilę odmaszerują do kuchni z naręczami naczyń, w korowodzie posługaczek.

To, że kobiety wstają, by posprzątać po pierwszym kulinarnym występie i przygotować kolejny jest tak samo przeźroczyste jak to, że mężczyźni nie ruszają się z miejsca oczekując na dalsze przyjemności i bycie obsłużonym. Kuzyn i Chłopak Karoliny nawet na chwilę nie przerywają rozmowy. Pardon, Kuzyn rzuca do Dziewczyny: „wstaw wodę na herbatę“. Żadnego „poproszę“, żadnego „dziękuję“, żadnego „czy mogłabyś“, nie wspominając już o tym, by w korowód wstąpiły i męskie nogi. Oni rozmawiają. Oni debatują. Oni są w świecie salonu. One odmaszerowują do kuchni.

Salon, gdzie debatuje się, dyskutuje, pręży, pokazuje swoje zabawki i swój oręż. Gdzie jest miejsce na ważne tematy. Salon, w którym zapadają decyzje. W którym króluje głos męski. Salon jest stworzony do odbijania go echem, zwielakratniania, upajania się nim. Salon jest agorą. Tu brzmią donośne basy, stukają kieliszki, połyskują mankiety lub najmodniejsze trampki, brzęczą porcelanowe filiżanki, leją się wina, skrzypią kredensy, onieśmielają obrazy. Tu rozgaszcza się dostojeństwo, pewność siebie, rubaszność, tubalność, ważność. Tu się rości do prawdy.

Kuchnia, gdzie obsługuje się innych. Dba o innych przyjemność. Przygotowuje rozkosze dla tych, którzy goszczą w salonie. W kuchni mówi się cicho, kobiecym głosem. Szepcze się przy kuchennym stole tak, by ci w salonie nie usłyszeli. Czasem śmieje wysokim, tłumionym śmiechem. Piskliwie, jak dziewczynki, które coś knują albo kogoś obgadują. W kuchni ciężko się pracuje. Wykonuje mnóstwo czynności naraz, z trudem panuje nad wszystkimi fajerkami i piekarnikiem, nad zlewem, ścierkami, słoiczkami z przyprawami. W kuchni się poci i męczy. Czasem głośniej tłuknie się garnkiem, ale to bywa źle widziane przez tych z salonu: nie lubią, gdy ich głosy zakłóca coś, co jest poza ich wzrokiem i zainteresowaniem. W kuchni załatwia się sprawy od kuchni. Zjada okruszki, resztki, przypalone naleśniki. Pełne, udane, przystrojone potrawy wędrują nienadgryzione do salonu, dla innych. W kuchni preparuje się wykwintny świat, kuchnia ukrywa proces jego przygotowania.

Uczestniczę w rozmowie Kuzyna i Chłopaka jego córki. Dawno się nie widzieliśmy, więc apdejtują wiedzę, czy nadal jestem taka zadziorna i jak daleko można na tej zadziorności zajechać. Skąd za nią wywalają, a gdzie pozwala ona uzyskać szacunek ciut większy niż paternalistyczna uprzejmość, którą zwyczajowo daje się kobietom na starcie. Daje, dopóki nie zaczną zgłaszać, że jednak przyszły po więcej zwłaszcza, że dają więcej.

Gdy wszystkie przystolne panie zrywają się, by przejść z salonu do kuchni, jestem w kropce. Dołączając do nich oddam pole. Zgodzę się na odwieczny porządek rzeczy, w którym salon przynależy mężczyznom, kuchnia zaś kobietom. Zrezygnuję z miejsca, o które uważam, że kobiety powinny walczyć. Pozwolę, by moje krzesło, które z trudem tu wcisnęłam, znowu wylądowało w korytarzu, za drzwiami, poza centrum.

Jeśli zostanę w salonie, zdradzę kobiety. Wywyższę się ponad nie. Oddeleguję je do sprzątania niczym trzeci mężczyzna przy stole. Zachowam się jak nuworysz, który dopuszczony na salony demonstracyjnie odcina się od przedstawicieli klasy, z której właśnie awansował.

Jeśli wyjdę z kobietami do kuchni zdradzę siebie. Swoje ideały, poglądy, słuszność, wizję. Zaprzepaszczę trud, który dotąd podjęłam, by dostawać więcej niż całowanie rączek i komplementy za dobrze ugotowane jedzenie.

Jeśli zostanę w salonie nie będę mogła porozmawiać z kobietami, za którymi się stęskniłam. Nie dowiem się, co u nich, a przecież w gruncie rzeczy interesuje mnie to dużo bardziej niż udowadnianie komukolwiek, że potrafię myśleć. Niż zdobywanie szacunku u tych, którzy potraktują mnie jak wyjątek od reguły.

Jest trzecia droga: ujawnić reguły gry. Powiedzieć do kobiet: "Dokąd się zrywacie? Może panowie zaniosą talerze, a my pogadamy? Tak dawno się nie widziałyśmy!" Albo zapytać mężczyzn: "Moglibyście posprzątać? Chciałybyśmy pogadać." Albo z grubej rury orzec: "To nie fair, że my sprzątamy, a wy siedzicie. Nie zgadzam się na to."

Na to dictum zapewne kobiety rzucą się do łagodzenia sytuacji i zapobiegania nadciągającej chryi. Zapewnią, że dla nich to nie problem, one uwielbiają sprzątać, a w ogóle ich chłopcy zawsze im pomagają. Mężczyźni wymienią między sobą kilka złośliwych żartów pod moim adresem, demonstracyjnie przemaszerują trasę do kuchni i z powrotem, by całe zdarzenie skwitować moim przewrażliwieniem.

Trzecia droga oznacza bycie popsuj-zabawą. Grozi odpowiedzialnością za skwaszenie atmosfery. Przynosi konsekwencje w postaci obrazy, ostracyzmu, bycia obiektem plotek, noszenia łatki nieznośnej, ekscentrycznej, niemiłej, bez-poczucia-humoru. Jednym słowem: niebezpiecznej.

Tysiące decyzji, które musisz co dzień podjąć. Które wolisz, by podjęła za Ciebie sytuacja. Pozwalasz na to, bo paraliżuje cię wstyd, poczucie winy, niepewność, niechęć do ponoszenia ich kosztów. I tak je ponosisz, bo czerwone policzki, a wraz z nimi rozliczne duchy, dopadną cię na klatce schodowej, gdy opuszczać będziesz kamienicę Kuzyna. Schodząc po schodach mijać będziesz kolejne mieszkania, a w każdym z nich kolejne salony i kolejne kuchnie. W nich zaś kolejnych mężczyzn i kolejne kobiety.

Nie ma takiego wyjścia, którym można wyjść niezadraśniętą. Droga pomiędzy salonem i kuchnią utraci całą swoją neutralność gdy tylko zadasz sobie pytanie, kto nią chodzi i kto gdzie jest gościem, a gdzie stałym bywalcem. Wraz z pytaniami znika niewinność pytanych, ale i pytających.

(Rozwiązaniem jest kuchnia i salon w jednym)

Czy znacie kobietę, która w koedukacyjnym gronie jest duszą towarzystwa? Gwiazdą, na którą wszyscy czekają? Bez której nie ma zabawy? Albo taką, bez której mężczyznom jakoś nie klei się dyskusja? Kobietę, która zapewnia rozmowie trwałość, ciągłość, zainteresowanie słuchaczy?

Gdzie się podziały kobiety opowiadające kawały, kobiety najżarliwiej dyskutujące, kobiety - socjometryczne gwiazdy, kobiety napędzające temperaturę uczelnianych sporów lub dyskusji w gronie prywatnym? Gdzie one są? Utonęły w potakiwaniu, w mówieniu "Yhym", "acha", "ojej", "ciekawe", "wow". W dawaniu uwagi innym. W patrzeniu na tych, co mówią. W śmianiu się z ich żartów, w dopytywaniu o to, co przed chwilą powiedział ktoś inny, w udawaniu głupszych niż są, w odgrywaniu zainteresowania tym, co je nudzi, w ciężkiej pracy na rzecz dobrego samopoczucia innych.

Inni rosną na ich uwadze jak pączki na maśle, a im nie starcza już energii dla siebie. Wyładowują baterie aktywnie okazując szacunek innym, zapewniając innym dobre samopoczucie i dobrą samoocenę.

Ciche załatwiaczki wszystkiego, jak, nie przymierzając, w niejednej redakcji, firmie, partii. Poproszone o udział w sytuacji publicznej, odmawiają. I obsługiwani przez nie mężczyźni. Mocni w gębie, jeszcze lepsi w prezencji, bezradni wobec sytuacji codziennych, tysięcznych, wymagających innych kompetencji. Kompetencji bycia miłą, serdeczną, zgodną, połykającą własne ambicje, znoszącą upokorzenia na rzecz załatwienia papierka w urzędzie, przedszkola dla dziecka, wizyty u lekarza.

Zdobycie tych kompetencji, a potem ich wykorzystywanie Arlie Hochschild nazywa ciężką pracą, której wykonywania musiałyśmy się nauczyć i umiejętność tę szlifujemy całe życie. Pracą swoistą: taką, której nikt nie widzi. Więc bezpłatną. "Praca emocjonalna mająca podnosić status i dobre samopoczucie innych jest formą, by użyć określenia Ivana Illicha, 'pracy w cieniu', niewidocznym wysiłkiem, którego, podobnie jak prowadzenia domu, nie uznaje się za pracę, który jednak ma kluczowe znaczenie przy załatwianiu innych spraw. Podobnie jak w przypadku zajmowania się domem, cała sztuka polega na zatarciu jakichkolwiek dowodów wysiłku, na zaprezentowaniu jedynie czystego domu i powitalnego uśmiechu.
Produkt owej pracy można określić bardzo prosto: 'bycie miłą'."

Pozawerbalne zachowania mężczyzn podczas dyskusji - zarówno wobec kobiet, jak i wobec innych mężczyzn - wielokrotnie wydawały mi się "niekulturalne". Gdy mówi ktoś inny/inna oni wiercą się, okazują znudzenie, zirytowanie, wysyłają smsy, szepczą z kimś na boku, nie patrzą na tą/tego, co mówi. Nade wszystko zaś nie uśmiechają się. Nie potakują. Nie pokazują całym sobą, że słuchają. Że podążają za myślą dyskutanta. Ot, po prostu są. Czekają na swoją kolej. Ze zdumieniem odkryłam, że im nikt nie ma tego za złe, nie poczytuje tego za złe wychowanie, chamstwo, bezczelność lub celowe dezawuowanie rozmówcy. Mówiąc językiem Hochschild mężczyźni nie wykonują pracy okazywania poważania, bo nie muszą. Nikt jej od nich nie oczekuje.

"Niemal każdy wykonuje pracę emocjonalną, której efektem jest najogólniej rozumiane okazywanie poważania - pisze dalej Hochschild - jednak w większym stopniu oczekuje się jej od kobiet. Badania Normy Wikler (1976) porównujących mężczyzn i kobiety pracujących jako profesorowie na uniwersytetach wykazały, że studenci oczekują od kobiet większej serdeczności i ofiarności niż od ich kolegów; biorąc pod uwagę te oczekiwania, proporcjonalnie więcej kobiet profesorów postrzegano jako osoby chłodne."

Psychologiczna gra w okazywanie szacunku i poważania lub bycie tego okazywania beneficjentem nie odbywa się bez konsekwencji. Oczekujemy od kobiet, że zadbają o dobre samopoczucie i dobrą samoocenę innych. Gdy tego nie robią, oceniamy je negatywnie, nie lubimy ich, plotkujemy za ich plecami, że są nieprzyjemne, zimne, sztywniackie. A jednak tylko takie kobiety mają szansę na bycie szanowanymi w światach, które wydają się naturalną domeną mężczyzn. Gdy bowiem wypełniamy przykazanie bycia "miłą", cecha ta degraduje nas do roli widzów w teatrze, w którym grają jedynie mężczyźni. My mamy klaskać, piszczeć z zachwytu, tupać na bis i cieszyć się, że udało nam się wywołać uśmiech wdzięczności na ich twarzach.

"Za sprawą zdolności do przystosowania się, współpracy i niesienia pomocy kobietę umieszcza się na prywatnej scenie położonej za sceną publiczną, a w rezultacie często niżej ocenia się jej umiejętność debatowania, opowiadania dowcipów i nauczania niż zdolność do wyrażania uznania dla tych działań. Kobieta jest cheerleaderką rozmowy. Aktywnie podnosi status innych osób - najczęściej mężczyzn, ale również innych kobiet, przed którymi gra rolę kobiety. Im bardziej wydaje się w tym naturalna, im bardziej je wysiłek nie przypomina wysiłku, tym skuteczniej przybiera ona maskę braku innych, wyżej cenionych przymiotów. Jako kobieta może zebrać pochwały za osiągnięcie mistrzostwa w podnoszeniu statusu, ale jako osoba w zestawieniu z komikami, nauczycielami i dyskutantami zazwyczaj funkcjonuje poza klubem osób o podniesionym statusie, w którym na ogół funkcjonują mężczyźni."

Wiele i wielu pomyśli, że przesadzam. Łatwiej jest adekwatnie opisać nierówność płac czy szklany sufit: magia statystyk działa, podobnie jak magia ekonomicznego języka. Niewidzialna, ukryta pod tym, co lubimy nazywać "normalnym" lub "zwyczajnym" opresja kobiet jest trudniejsza do uchwycenia słowem. Jej opisy spotykają się z posądzeniami o paranoję i brak "zdrowego rozsądku". A jednak to właśnie tam - w tysiącach drobnych sytuacji codziennych, w świecie prywatnym i półprywatnym - co dzień mocniej stajemy się osobami drugiej kategorii. Na skutek bycia traktowanymi jak kobiety utwierdzamy się w często nieuświadomionym przekonaniu, że nasze słowa, myśli i czyny są mniej warte niż słowa, myśli i czyny mężczyzn.

Do nieprzekonanych czytelniczek mam jedną prośbę: przy najbliższej rozmowie z partnerem, współpracownikiem, kolegą spróbujcie przez pięć minut nie powiedzieć: "yhym" lub "acha". I ani razu nie przytaknąć.

[Cytaty za: Arlie Russell Hochschild Zarządzanie emocjami. Komercjalizacja ludzkich uczuć. PWN, Warszawa: 2009]

W skrzynkach mailowych krążą dwa listy napisane na szykowany Kongres Kobiet: Wiktora Osiatyńskiego i Stefana Chwina. Osiatyński napisał, dlaczego jest feministą. Mocno, mądrze, z wpadkami.

Mocno, bo nie bojąc się obciachu, podniośle, bez popisów, bez sarkazmu. Narażając się na zarzut naiwności, bo marzycielsko. Utopistycznie. Poruszająco. Tonem manifestu. "Jestem feministą ponieważ sądzę, że poczucie wyższości mężczyzn wobec kobiet jest główną przyczyną pogardy i przemocy, nawet jeśli jest ona skierowana wobec mężczyzn".

Mądrze, bo ujmując feminizm nie tylko jako walkę ze szklanym sufitem i nierównymi dochodami, ale jako sposób myślenia o świecie wolnym od przemocy i wyzysku, nie tylko płciowego. Wskazując na największą bolączkę kolejnych ruchów emancypacyjnych: przeźroczystość dominacji. "Wiem także, iż spostrzeżenie nierówności i dyskryminacji płci wymaga zmiany samego siebie" - pisze Osiatyński.

Wpadki są dwie. Pierwszą jest zdanie: "Jestem feministą, ponieważ uważam, że ze względu na swoją naturę biologiczną, kobiety lepiej czują, co ludziom, ziemi i środowisku jest naprawdę potrzebne".
Można być feministą/feministką i tak nie uważać. Więcej: można tak uważać i na tej podstawie odrzucać feminizm. Esencjalizm, któremu dał wyraz autor, wskazuje na naturę, która determinuje kobiece zdolności. Ten kij ma dwa końce: pojęcie natury determinującej kobiety (i mężczyzn) było i jest używane przede wszystkim dla usprawiedliwiania nierówności i niesprawiedliwości. Przykład: jeśli kobiety częściej zajmują się domem niż mężczyźni to dlatego, że są do tego wyposażone przez naturę wrodzonymi cechami takimi jak opiekuńczość, dbałość o więzi, miłość macierzyńska itd. W ten sposób to, co historyczne, zmienne i niesprawiedliwe wpisane zostaje w wizję świata harmonijnego, rządzonego niezmiennymi prawami natury.

Brak prawa do uczuć, do ich przeżywania, wyrażania, przepracowywania jest systematycznym upośledzaniem połowy ludzkości. Niestety upośledzenie to jest swoistą dyskryminacją pozytywną: pozwala ono lepiej funkcjonować w świecie, w którym wrażliwość, empatia, zapobieganie cierpieniu nie są wysoko notowane. Przeciwnie: spychają na margines, nazywane są pięknoduchostwem, przewrażliwieniem, dziecinnością. A od niej tylko krok do kobiecości...

Chciałabym życzyć nam wszystkim dostępu do tej części w nas, która pozwala "czuć, co ludziom, ziemi i środowisku jest naprawdę potrzebne". Kto jednak chciałby, by to życzenie się spełniło? Mężczyźni? Zagubieni, bo musieliby zająć się tym, co "niemęskie", a zatem przeorać własną tożsamość? Kobiety? Sfrustrowane, bo nieustająco im właśnie powierza się to zadanie, ale bez stwarzania warunków do jego realizacji? Albo te, które wreszcie chciałyby zająć się czymś innym niż zajmowanie się innymi? Nie czarujmy: to nie życzenie, to nawoływanie do ciężkiej roboty.

Drugą wpadką Osiatyńskiego jest zdanie: "Bez wiedzy i mądrości mojej żony nigdy nie uświadomiłbym sobie jasno tego, dlaczego jestem feministą". Feminizm polega między innymi na tym, by nie czynić kobiet anonimowymi wpisując je w role rodzinne, osobiste, domowe. By ich nie "prywatyzować" familiarnością. Prościej: dlaczego autor nie przedstawił swojej żony z imienia i nazwiska?

Drugą wpadkę - którą zapewne poczytuje sobie za świetny żart - zaliczył też Stefan Chwin wytarłszy swe feministyczne usta bezimienną żoną. I na tym, na szczęście, kończy się wspólna płaszczyzna komentowanych listów. Pisarz najwyraźniej poczuł się zniesmaczony faktem, że jakiś człowiek - Osiatyński to w końcu mężczyzna - mógł potraktować feminizm na serio i z pokorą. Wytoczył więc armaty sumiastego poczucia humoru, kto się nie śmieje ten gapa. Sparafrazował styl Osiatyńskiego, by przedstawić jego list jako wariactwo, przez konserwatywnych anarchistów nazwane niegdyś "nazi-feminizmem".

Zdaniem Chwina rozwiązania instytucjonalne i prawne proponowane przez feminizm to dyskryminacja mężczyzn, świat na opak, spersonalizowana zemsta egoistycznych kobiet na niewinnych. Z listu wyłania się obraz świata, w którym społeczeństwo, jego instytucje, zasady, mechanizmy - takie jak wykluczenie, dominacja, konflikt, prawo - nie istnieją. Istnieją tylko ludzkie pomyłki, słabości, usterki. Raz pan źle potraktuje panią, innym razem pani źle potraktuje pana. Raz heteroseksualista dyskryminuje homoseksualistę, innym razem homo dyskryminuje hetero. Raz mężczyzna bije kobietę, innym razem kobieta bije mężczyznę. Raz mężczyzna lepiej zarabia, innym razem lepiej zarabia kobieta. Raz jego uprzywilejowuje prawo, innym razem ją. Rzeczywistość Chwin postrzega jako symetryczną, wspólną i niezdefiniowaną żadnymi determinantami, w której rządzić powinien "talent" i alfabet, a nie parytet, "pracowitość", a nie zasada równości dochodów.

Chwin nie zauważył, że jego postulaty zostały już dawno spełnione. Polskie prawo nie zaleca dyskryminacji. Stosuje porządek alfabetu. Rządzi nim zasada, że płeć nie jest istotna. I właśnie dlatego wszystkie mechanizmy dyskryminacyjne mogą się spokojnie reprodukować, bo są od obecnego prawa dużo starsze i umocowane w obyczajowości, przekonaniach, postawach. Ich likwidacja musi być aktywnym działaniem, a nie udawaniem, że nie ma problemu. By osiągnąć reprezentację, jej brak musi zostać zrekompensowany nadreprezentacją.

Jest i pożytek z tego listu: będzie go można analizować ze studentami i studentkami jako idealny przykład fałszywego uniwersalizmu. Na koniec Chwin postuluje zasadę „jeden drugiego brzemiona noście” jako remedium na nierówność, pogardę, przemoc i dyskryminację płci. Remedium wspaniałe pod warunkiem, że kobiety zostałyby włączone w obręb wspólnoty ufundowanej na współodpowiedzialności. Wspólnoty nie opartej na hierarchii i wierze w na zawsze daną wartościującą różnicę. Wspólnoty podmiotów tzn. ludzi traktowanych jako równie pełnych, godnych, wymagających szacunku i decyzyjnych. O tym, że nie żyjemy w takiej wspólnocie niech świadczy fakt, że wciąż trzeba pisać, dlaczego jest się feministą zamiast uzasadniać, dlaczego się nim nie jest.

Uniwersalistom spod znaku gdańskiego kredensu dedykuję poniższe zdanie. Nie moje, lecz Tsultrim Allione: „Często okazuje się, że ci, którzy z największym uporem twierdzą, że należy porzucić względne rozważania o mężczyznach i kobietach, najbardziej znieważają i lekceważą kobiety”. (Kobiety mądrości, Kraków:1998)

Feministów zaś takich jak Wiktor Osiatyński proszę, by opowiadali więcej i częściej o procesie zmiany, którą wymógł na nich feminizm. O własnych granicach i ich przekraczaniu, o żmudnych, bolesnych, irytujących spotkaniach z uwikłaniem w androcentryzm, o wyplątywaniu siebie ze społecznej sieci, o wydłubywaniu czipów, gdzie zapisane są bezwiedne skrypty naszych działań. Tego typu głosy - pamiętnikarskie, osobiste, prywatne - pozwolą przełamać dychotomię męskiego i kobiecego stylu. A co najważniejsze, dadzą nam wiedzę, gdzie i w jaki sposób zakorzenia się dominacja.

Pozazdrościłam sukcesu Piotrowi Pelce. Za pomocą hasła "Puszcza się bez przerwy, a ty ciągle ją lejesz" wygrał on konkurs "Ważna jest każda kropla" na plakat namawiający do oszczędzania wody. Potraktowałam poważnie słowa Lecha Kaczonia, jednego z jurorów konkursu: "Trzeba pamiętać, że reklama musi przyciągać uwagę. Trudno brać odpowiedzialność za to, co się komu jak kojarzy". Chciałabym także wziąć w konkursie udział.
Mam nadzieję, że moje prace, podobnie jak prace Piotra Pelki, urzekną państwa dwuznacznością i doczekają się aplauzu ze strony Izby Gospodarczej Reklamy Zewnętrznej, Muzeum Historycznego Krakowa i Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Wszystkie te instytucje są organizatorami konkursu.
Pozwoliłam sobie pomarzyć i napisałam, że konkurs wygrałam, bo mój projekt na tyle "przyciąga uwagę", że nagrodę miałabym chyba w kieszeni.

Nagrodzoną pracę można zobaczyć tutaj.

Pracownice Książnicy Pomorskiej ze Szczecina postanowiły udowodnić, że wbrew stereotypom są ładne, seksowne, "kobiece". - Chcemy pokazać, że jesteśmy kolorowe, nie mamy błon między palcami, ani nie sypiamy na pajęczynach - twierdzi Mirosława Krzywicka, jedna z bibliotekarek. "Sypianie na pajęczynach" to oczywiście - świadome lub nie - nawiązanie do brutalnego żartu o tzw. starych pannach: ponoć na skutek braku seksu wstępu do waginy chroni coraz grubsza plątanina włosów i dziewiczej błony (przywołanej zresztą także w zdaniu bibliotekarki, która koniecznie chce być ponętną). Wszak nieużywane kobiety usychają i zarastają. W języku mniej rubasznym rezygnacja z urodyzmu i odmowa udziału w rynku seksualnym na prawach towaru nazywa się "niedbaniem o siebie" lub "niepokojącym zapuszczeniem". Do tych zwrotów najczęściej dołącza sugestia, że delikwentka ma depresję.

Podobną akcję przedsięwzięły studentki polonistyki UW. Ruszyły na odsiecz własnej atrakcyjności prezentując się w pozach sexi, crazy and cool na zdjęciach prezentowanych aktualnie w uniwersyteckich budynkach.

Ciekawe, jak przebiegał casting do obu przedsięwzięć. Ciekawe, jak czuły się koleżanki bibliotekarek i studentek, które nie mieszczą się w restrykcyjnie skrojonych normach kobiecej urody, lub nie są na tyle pewne siebie, by poczuć się zaproszonymi do prezentowania poprawnej "kobiecości".

Oba wydarzenia ich inicjatorki prezentują w kategoriach walki ze stereotypem, jakoby praca naukowa czyniła kobiecość jej adeptek podejrzaną i niepełną. Nie przeczę, że taki stereotyp istnieje. W sferze pracy intelektualnej kobiety wciąż stawiane są przed wyborem: rola płciowa czy rola zawodowa. Za każdy słono się płaci.

Udowadnianie, że jest się ładną i atrakcyjną to jednak nie walka ze stereotypem, lecz desperacka próba, by mieć ciastko i zjeść ciastko. Nie byłoby w tym może nic złego, gdyby nie odbywała się ona kosztem innych kobiet. Dopóki bowiem kobiety ocenia się na podstawie ich sukcesów i porażek na rynku seksualnym i matrymonialnym, a gwarancją owego sukcesu jest uroda, dopóty podobne akcje będą jedynie podtrzymywać opresyjny terror piękności. Polega on na tym, że uroda - luksusowy towar, kupowany w postaci kosmetyków, zabiegów, ubrań, odpowiedniego stylu życia, kompetencji w dziedzinie mody - decyduje o wartości kobiet i o ich poczuciu wartości, a zatem o ich być albo nie być.

Innymi słowy dopóki musimy być piękne, udowadnianie, że takie jesteśmy, jest nie tylko golem do własnej bramki, ale także wyrazem braku elementarnej solidarności z tymi, których na piękno nie stać lub które nie pasują do obecnego, skrajnie niedemokratycznego kanonu urody. Niedemokratycznego w tym sensie, że nie mamy możliwości udziału w jego kształtowaniu. A nawet gdybyśmy miały, kanon jest zawsze autorytarny: pozbawia przywilejów wszystkich tych, którzy się w nim nie mieszczą. Dlatego zamiast próbować go wypełniać, trzeba zakwestionować samą zasadę urodyzmu.

"Samobój", o którym mowa, nabiera dodatkowego znaczenia w kontekście nauki. Role płciowe są codziennym, czasem niewidocznym, czasem bolesnym brakiem wolności. Elementem tej opresji jest traktowanie kobiet jako intelektualnie ułomnych, ze względu na ich rzekomo nadmierną emocjonalność i niedostatki racjonalności, w którą ponoć wyposażona jest męskość. Jak wielką moc sprawczą ma ten stereotyp - wystarczy sprawdzić proporcje płciowe pracowników naukowych wyższego szczebla. Tym, którzy nadal nie wierzą, polecam film "Pseudo".

W obliczu tego przejawu mizoginii kobieca autoprezentacja polegająca na skrupulatnym dopełnianiu obowiązków kobiecości, jest dostarczaniem kolejnego dowodu na to, że kobiety w polu naukowym to - w przeciwieństwie do ludzi reprezentowanych przez mężczyzn - "jedynie" istoty zdeterminowane płcią. Wszak wedle tej samej mizoginicznej logiki "ciuszki, szminki, fincifluszki" są wyrazem determinizmu natury, w sidłach którego tkwią kobiety. Dla przeciwników kobiecej emancypacji oznacza to, że podobnej niewoli podlegają także kobiece umysły.

W związku z powyższym walka ze stereotypami na temat kobiet, które wzięły na warsztat szczecińskie bibliotekarki i warszawskie studentki polonistyki, powinna przebiegać na opak. Dopóki kobiety będą wyśmiewane, upokarzane i dyskryminowane ze względu na niespełnianie wymogów kobiecości - z których jednym jest bycie ładną - dopóty powinnyśmy ten stereotyp przesadnie potwierdzać. Zamiast zachowywać się wobec opresyjnej kultury jak klasowa prymuska walcząca o szóstkę, trzeba demonstracyjnie udać się na wagary i walczyć o jedynkę z zachowania.

Sprzyjanie terrorowi piękności może być co najwyżej rezygnacją z wyczerpującej i raniącej walki o życie nieskrępowane rzadko artykułowanymi wprost nakazami.(Jeśli ktoś nie wierzy, do jakiego stopnia są one silne, polecam drobny i śmieszny eksperyment: raz jeden przejechać się środkiem publicznego transportu z wyraźnie nieogolonymi nogami. Sezon wiosenny sprzyja. Panowie niech namówią na to koleżankę i jadą z nią. Będzie śmiesznie do czasu, gwarantuję). Z pewnością jednak nie ma się czym chwalić. Jeśli chcemy z nim walczyć - a z terrorem nie ma żartów - jest to walka, która wymaga solidarności, drogie panie. A solidarność polega między innymi na tym, że rezygnuje się z własnych a priori danych przywilejów zamiast udawać, że się ich nie ma.

W filmie "Walc z Baszirem" były żołnierz opowiada narratorowi filmu o swojej pierwszej podróży statkiem na terytorium wojenne. Koledzy strach zapijali, on uciekł w sen. Film pokazuje majaki rekruta: ze statku pełnego pijanych żołnierzy zabiera go ogromna niczym posąg, naga kobieta wyłaniająca się z wody. Ni to Bogini, ni to Syrena, ni to Matka (chłopiec, przy niej malutki, płynie przytulony do jej łona jak cudem uratowany rozbitek), ni to obrazek z filmów pornograficznych, kształtujących chłopięce fantazje. Wkrótce statek, który widzi z oddali, zostaje zbombardowany.

Jest to jedyna scena w pełnometrażowym filmie animowanym, gdzie pojawia się wizerunek nagiej kobiety. Jeden na milion świetnie narysowanych, intrygujących obrazów. Nie nazbyt istotna dla treści filmu, dotycząca jednego, pobocznego wątku.

W warszawskiej "Kinotece" ustawiono wielki stand reklamujący film... właśnie tą sceną. Ogromnych rozmiarów naga, cyborgiczna kobieta wita nas pośrodku hali z kasami.

"Walc z Baszirem" nie jest filmem ani o kobietach, ani o relacjach mężczyzn z kobietami, ani nawet o męskich fantazjach na temat kobiet. Jest to wstrząsający film o wymordowaniu Palestyńczyków w dwóch obozach dla uchodźców, pacyfistyczny film o wojnie, krytyczny film o polityce Izraela, humanistyczny film o traktowaniu ludzi jako mięsa armatniego, psychologiczny film o tym, co wojna robi z każdą stroną konfliktu, społeczny film o ofiarach, wreszcie, pośrednio, film o Holokauście. Jest to także, w jakimś sensie, film o mężczyznach. A raczej o chłopcach, których filmy przedstawiają w roli Rambopodobnych, i takich przyzwyczailiśmy się ich oglądać.

Naga "wielkoludka" jest cytatem z takich właśnie filmów. Należy do świata iluzji, podobnie jak iluzją są filmy przedstawiające wojnę zgodnie z polityką historyczną zwycięzców, z perspektywy taktyki wojennej, jako grę komputerową albo ekscytującą przygodę, z której wraca się w glorii i chwale.

"Kinoteka", szczycąca się tym, że nie jest multipleksem, lecz także mniej komercyjnym kinem studyjnym, treścią filmu specjalnie się nie przejęła. By zachęcić do "Walca z Baszirem" postawiła na sprawdzony manewr. Co najlepiej sprzeda towar? Goła baba. Sprzeda go najlepiej facetom, ale to dobrze, no bo przecież na filmie się strzelają, widać flaki, bomby lecą, fajnie jest.

Z dbałości o własne nerwy coraz rzadziej czytuję wysokonakładową prasę i słucham radia. Dziś rano jednak, w poszukiwaniu informacji o temperaturze na dworze, włączyłam Tok Fm. Pech chciał, że trafiłam na zestaw publicystów wymagający szczególnie dobrego zdrowia: Marek Magierowski i Bogusław Chrabota. Rozmowę prowadził Igor Janke. Jedynym gościem w studiu zaburzającym wrażenie absolutnej jednomyślności był Michał Sutowski, upupiany przez pozostałych zwrotami w rodzaju: "Ależ drogi Michale" i zagłuszany żarcikami o "jedynie słusznej analizie klasowej", gdy Sutowski próbował mówić, że w więzieniach większość osadzonych to ludzie z niższej klasy społecznej.
Właśnie wyszła na ten temat książka "Więzienia nędzy" Loica Wacquanta (Książka i Prasa). Autor przedstawia szczegółowe analizy klasowego charakteru programów w rodzaju "zero tolerancji" i penitencjarnej polityki państw kapitalistycznych. Ale gdzieżby tam publicyści książki czytali. Wystarczyło, że Magierowski powołał się na osobistą znajomość z takimi, którzy jeżdżą na rowerze po pijanemu, a przecież kolegowaniem z plebsem by się nie zbłaźnił. Wniosek z tego miał być taki, że przestępstwo to przestępstwo. Niestety padł gol do własnej bramki, bo jedyne, o czym można ze słów publicysty Rzeczpospolitej wnioskować, to o tym, że pijany warszawiak na wypasionym rowerze i z grubym portfelem do więzienia nie trafi, za to mieszkaniec wsi wracający nocą na Wigry3 - i owszem.

Na tle prawicowców, komfortowo rozsiadłych w fotelach, którym prowadzący zapewniał wsparcie i poważanie, Sutowski, traktowany protekcjonalnie, wypaść miał jako sztywniacki naiwniak i młodociany zapaleniec. W ten oto sposób Igor Janke realizuje sprawdzoną i wysłużoną metodę kompromitacji poglądów, których nie podziela: znajduje sobie chłopca do bicia i zaprasza na tę okoliczność kolegów z własnej falangi.

Jednym z tematów rozmowy były plany PO wobec Instytutu Pamięci Narodowej. Z wyjątkiem Sutowskiego publicyści oddali hołd znakomitej działalności IPN, a następnie dali wyraz swojej frustracji i oburzeniu z powodu permanentnej dyskryminacji osób wyrażających publicznie poglądy inne niż "liberalne i lewicowe".

Jeśli ktoś myśli, że praca w IPN, dotacje budżetowe dla tej instytucji oraz status jej publikacji należą do uprzywilejowanych, to grubo się myli. Magierowski zasugerował, że autorzy niepokornych prac historycznych, którzy zamiast pisania hagiografii lewackich świętych oddają sprawiedliwość i prawdę, są w Polsce pozbawiani publicznego głosu oraz możliwości zrobienia kariery naukowej.

Osobiście ciekawa jestem, czy w Polsce - a co dopiero w IPN - ma szansę zrobić karierę historyk, który napisałby niepokorną wobec aktualnej polityki historycznej pracę o Komunistycznej Partii Polski albo Armii Ludowej. O tej pierwszej prezes PiS powiedział ostatnio, że był to "najobrzydliwszy w dziejach polskiej historii nurt". Widać niedawnego premiera dużo bardziej zohydzali np. nielegalni działacze związkowi niż, by wymienić tylko jednego kandydata na zaszczytne miano "obrzydliwego", bojówki ONR wprowadzające w czyn rozważania endecji na temat rozwiązania kwestii żydowskiej.

Sutowski, samotny wobec armii pokrzywdzonych przez sferę publiczną prawicowców - którzy w najlepszym czasie antenowym zasiadają przed mikrofonami radia klasy średniej, jadącej właśnie swoimi samochodami do pracy - skrytykował pion prokuratorski IPN i zaapelował o przesunięcie dotacji w stronę pionu dydaktycznego. Rzecz w tym, że działalność drugiego jest równie szkodliwa.

Pierwszy wytacza pokazowe procesy ludziom, którzy budowali władzę ludową. Stanowczą większość tych procesów przegrywa. Ba, nawet do nich nie dochodzi, są umarzane. Nie ma to jednak jak ideologiczne igrzyska polegające na upokarzaniu wroga, uosobionego przez ponad osiemdziesięcioletnich ludzi ciąganych po sądach, zastraszanych procesami i pozbawianiem emerytur.

Drugi publikuje książki, na podstawie których pierwszy uprawia swoje prześladowcze sporty. Te książki cieszą się mianem naukowych, zostają lekturami szkolnymi i podręcznikami dla studentów. W książkach tych - by pozostać w obrębie tego samego przykładu - powojenne pogromy na Żydach dokonywane przez polską partyzantkę, nazywane są "likwidacją współpracowników NKWD". W ramach kluczowego dla IPN paradygmatu antykomunistycznego wszelkie działania niezgodne z etosem katolicko-narodowym są pozbawione prawomocności i dezawuowane, zgodne zaś - gloryfikowane i usprawiedliwiane. To jest, zdaje się, ta naukowa obiektywność historyków, o której tyle słyszałam. Publicyści przekonują jednak, że nie mam się czym martwić: IPN to dziś odpowiednik polskiego podziemia. Jedyni sprawiedliwi w czerwonym morzu kłamstwa. Krzywdzeni i opluwani, pozbawiani szacunku, narażając się na prześladowania nie poddają się w walce z komunizmem, który dziś, w formie zamaskowanej, reprezentuje "Gazeta Wyborcza" (sic!).

Poniżej zdjęcie zrobione przez moją siostrę. Funkcjonariuszy IPN uspokajam: w Genui, nie w Polsce. Ściganie zbrodniarzy, którzy namalowali ten znaczek (czyżby cykliści?) podczas protestów alterglobalistycznych, pozostawcie Włochom.

Dzień kobiety zaczyna się już w nocy. Czas między 2:35 a 5:30 kobieta spędza bezsennie, leżąc w łóżku i nasłuchując, czy sąsiad już zabił sąsiadkę, czy i tym razem wszyscy w bloku przetrwają kataklizm: sąsiedzi w milczeniu, mąż rozluźniony, bo odreagował, żona zaś sponiewierana nie na tyle, by rano zaniechać robienia mu śniadania.
Choć próbuje zasnąć kobieta nie może, bo każdy łomot sprawia, że i jej serce łomocze. Niby bez sensu i racji w tym niewiele, bo przecież od łomotów dzieli ją bezpieczna ściana. Mimo to jednak świadomość, że metr od niej inna kobieta jest wyzywana i upokarzana nie pozwala się jej wyluzować, przeciwnie: sprawia, że cała się trzęsie, w ustach ma metaliczny smak i nasilają się jej rozmaite objawy hipochondrii. W końcu kobieta zażywa ziołowe kropelki Bacha na uspokojenie i zasypia natychmiast po tym, jak zasypiają jej sąsiedzi.

Po wstaniu i ablucjach kobieta spędza 15 minut przed lustrem malując się. W trakcie przychodzi jej do głowy, że zwyczajowo twarze malują sobie klowni, cyrkowcy i dzieci, gdy idą na bal przebierańców. Malują je także polscy aktorzy, gdy grają Czarnych. No i malują je kobiety, co właśnie czyni także ona.
Podczas tych samych 15 minut myśli, ile pieniędzy miesięcznie wydaje na owo przygotowanie twarzy do bycia ujrzaną. Wylicza, że niemało. I zastanawia się, co mężczyźni robią z taką nadwyżką w portfelu.

Kobieta idzie na lekcje hiszpańskiego. Na tej lekcji, zapytana jakie sporty uprawia (po hiszpańsku rzecz jasna, w którym to języku sport niebezpiecznie zbliża się do deportacji) odpowiada zgodnie z prawdą: futbol. Nauczyciel dopytuje, czy gra z innymi kobietami. Zgodnie z prawdą - znowu - kobieta odpowiada, że i z kobietami i z mężczyznami (chicos y chicas - mówi - bo po hiszpańsku kobieta i żona to jedno słowo, więc jakoś trudno jej go używać).
Nauczyciel wykrzykuje: jak to możliwe?! I komentuje z rubasznym śmiechem, że to podejrzane. Włącza się uczeń (jedyny na sali) twierdząc, że cała gra kobiety opiera się na jej urodzie: jeśli podoba się przeciwnikom - dekoncentruje ich. Nauczyciel śmieje się z kobiety jeszcze głośniej. Inne uczennice śmieją się wraz z nim. Nauczyciel dodaje, że na boisku mężczyźni odwalają brudną robotę, a kobieta się bawi.
Kobieta nie śmieje się. Nauczyciel zauważa to, więc mówi do niej: kobieto, to tylko żart. Ona odpowiada: to żart seksistowski i mnie on wcale nie śmieszy. Wszyscy milkną. Żadna z 15-stu innych kobiet na sali nie odzywa się. Nauczyciel przechodzi do następnego tematu.

Po wyżaleniu się - z użyciem wielu przekleństw - przyjacielowi przez telefon, który na własne nieszczęście zadzwonił zaraz po lekcji i lojalnie tego wysłuchał oraz się zsolidaryzował, kobieta udaje się do wegetariańskiego baru zjeść zupę na śniadanie.

W tymże barze orientuje się, że VegaBar, choć nie zmienił swojej nazwy, przestał być Vega. Od teraz na tablicy zakupów widnieją także wątroby kilku zwierząt, skrzydła ptaków, ryby ugotowane z oczami i bez.

Kobieta udaje się do pracy. Po drodze widzi billboard w centrum miasta, który głosi: "KOBIETY LUBIĄ... SIĘ STROIĆ!"

W pracy kobieta opowiada o zdarzeniu na lekcji hiszpańskiego koledze. Ten odpowiada: chyba przesadzasz. Chodzi mu o to jej zdanie: "nauczyciel nie powinien się tak zachowywać". Kolega klepie kobietę po ramieniu mówiąc: "daj na luz" i oddala się do swojego stanowiska pracy.

Kobieta idzie na stołówkę. Na tablicy widnieje jedno danie wegetariańskie: naleśniki z fasolą w sobie pomidorowym. Zamawia je, ale okazuje się, że już nie ma. Zamawia zatem ryż, wydłubuje z bemara resztkę surówki z marchewki (jedynej bez majonezu). Je sama, choć sama jeść nie lubi, od tego dostaje depresji.

Kobieta wraca do domu. Dzwoni jej matka. Opowiada o ich wspólnej znajomej, której dorosły syn i mąż często się kłócą. Ostatnio poprosiła ich, by tak nie krzyczeli. Mąż zerwał się z fotela, cisnął palcem w drzwi i krzyknął: "Wynocha. Natychmiast. Raus". Syn wstał, wziął butelkę z wodą mineralną Kropla Beskidu i wylał ją matce na głowę mówiąc spokojnym tonem: "Spierdalaj".
Matka kobiety kończy opowieść słowami: Samotność samotnością, ale jak słucham takich historii to jestem szczęśliwa, że żyję sama.

Bojąc się nocnych hałasów kobieta nie może zasnąć. Ogląda więc na YouTube serial "Pitbul", gdzie o kobietach mówi się: dupa. Kobieta lubi ten serial, bo jest jeszcze straszniejszy niż życie, więc jak się kończy - można przez chwilę poczuć się lepiej. Jak się skończył kobieta poszła zasłonić okno. Za oknem stał podglądacz (kobieta mieszka na parterze), który nie zamierzał udawać, że podglądaczem nie jest.

Podglądacz bywał pod jej oknem regularnie, więc kobieta postanowiła interweniować. Wyszła na podwórko i uraczyła podglądacza trzema zdaniami bez przekleństw. Poszedł sobie, ale ona żałowała, że nie dodała czwartego, w którym zasugerowałaby mu, że ma męża. Czułaby się bezpieczniej, gdyby wrócił.

Kobieta położyła się spać nasłuchując, czy u sąsiadów już zaczęły się nocne Polaków frustracje i Polek walki o życie.

19-letnią kobietę pobiło i zgwałciło trzech mężczyzn (20, 30 i 40 lat). Po zatrzymaniu sprawcy twierdzili, że chcieli w ten sposób ukarać ją za wybicie szyb w domu jednego z zatrzymanych. Mężczyźni są obecnie pod dozorem policyjnym.

20-letni student z Wyszkowa zaprosił prostytutkę do wynajmowanego na warszawskiej Woli mieszkania. Zabił ją, a potem poćwiartował jej ciało.

Adwokat mężczyzny, który gwałcił swoją żonę, znęcał się nad nią, groził jej i jej rodzinie bronią w sądzie wniósł o uniewinnienie, bo "kobiety często kłamią, oskarżają o gwałt, mszczą się". Mężczyzna, na prośbę obrońcy, decyzją sędzi Agnieszki Olszewskiej został na wolności do czasu uprawomocnienia wyroku. W tym czasie zabił siostrę żony, jej chłopaka i - podczas policyjnej obławy - siebie.

W 2007 r. sierżant z lubelskiej policji zgwałcił zatrzymaną na komendzie kobietę. Okazało się, że co najmniej osiem innych kobiet w równie podejrzany sposób - zgarnięte nocą z ulicy pod zarzutem nietrzeźwości - było molestowanych przez tego samego policjanta. Dziś jego ówczesny szef dostał awans na kierownika sekcji. Ani szef, ani inni policjanci, którzy dyżurowali z gwałcicielem, nie ponieśli żadnych konsekwencji.

Wychodzi na jaw historia ojca, który regularnie gwałcił, bił i poniżał swoją córkę. Dziś ma ona 21 lat, pierwszy raz została zgwałcona w wieku 15-stu. 40-letni wówczas ojciec mówił do niej: "Jesteś moją własnością i nikt cię nie ruszy".

Kilka tygodni wcześniej media donoszą o rodzinie, w której ojciec kilkanaście lat gwałcił i trzymał w niewoli córkę. Rząd, a za nim media, robią z tego "aferę pedofilską", choć oskarżony mężczyzna nadal znęcał się nad córką, gdy ta przestała być dzieckiem.

Wszystkie te informacje spadły na nas w ciągu ostatnich tygodni. W tym samym czasie marszałek Sejmu, Bronisław Komorowski, proponuje udostępnić mężczyznom paralizatory. Jego zdaniem każdy mężczyzna ma do tego typu broni prawo, by chronić "swoją kobietę". - Jestem zwolennikiem ustawy o obronie miru domowego - podkreślił marszałek na antenie RMF FM.

Można by powiedzieć, że Komorowski trafił pomysłem jak kulą w płot, bo 95% ofiar przemocy domowej to kobiety, zaś 80% ofiar przestępstw seksualnych zostało zgwałconych przez osoby z rodziny lub bliskich znajomych.

Komorowski trafił zatem nie tyle w płot, co w kobiety, ale dla rządu do chyba niewielka różnica. Jedno i drugie jest zawsze czyjąś własnością, a własność jest po to, by nią rozporządzać. W dodatku i płot, i kobieta to zwykle zestaw jednego gospodarza. Płot jest na tyle wysoki i szczelny, by chronił pańską prywatność, w zaciszu której "pan domu" dowolnie zarządza resztą rodziny.

Można o tym nie pisać, bo po co robić z przemocy tabloidową sensację. Nie pisząc można jednak sprawę przemilczeć, tak jak przemilczane były dotąd "te" sprawy i pewnie nadal przemilczanych jest setki podobnych. To, że media z upokarzania i znęcania się nad kobietami zwykły robić "aferę" z przedrostkiem "seks" - jakby tu chodziło o intymne relacje, a nie o przemoc i władzę - nie znaczy, że mamy myśleć o nich w ten sam sposób. Czy nasz język, wrażliwość i sposób myślenia zostały przez media tak doszczętnie zdominowane, byśmy nie potrafili powiedzieć, poczuć i pomyśleć inaczej, niż napisali lub pokazali? Spróbujmy.

Gdy mowa o zbrodniach popełnianych przez mężczyzn wiemy mnóstwo o ich ofiarach - ile miały lat, w co były ubrane, czy były pijane, czy ktoś słyszał, by przeklinały, czy zdarzało im się zdradzać swoich mężów lub podrywać chłopców w klubach. Płeć ofiary jest niemal zawsze stematyzowana: odgrywa istotną rolę w analizie przypadku. Ofiara płeć ma, sprawca - nigdy. Chyba, że jest nim... kobieta. Wtedy wybucha sensacja, mnożą się analizy na temat zmian wzorców, kryzysów kobiecości, upadku społeczeństwa, skoro "nawet one"!

W poświęconym męskości filmie dokumentalnym "Maska twardziela" (1999) głównym narratorem jest Jackson Katz - gwiazda futbolu, jeden z czołowych antyseksistowskich aktywistów w USA. Katz, analizując społeczną konstrukcję męskości, posiłkuje się mainstreamową prasą amerykańską, a także filmami, komiksami, programami telewizyjnymi, reklamami i innymi reprezentacjami kultury popularnej. Duża część "Maski twardziela" poświęcona jest zjawisku przemocy fizycznej, do używania której przyuczani są chłopcy. Katz udowadnia, że fakt stosowania przemocy przez mężczyzn jest dla nas tak oczywisty i "naturalny", że niemal przeźroczysty. Bezwiednie uznajemy przemoc za cechę męską - czasem szkodliwą, ale jednak cieszącą się nie tylko społecznym przyzwoleniem, lecz będącą swoistym nakazem. Mężczyzna, który nie stosuje przemocy skazuje się na zarzut braku "męskości", a co za tym idzie - bycie jej ofiarą ze strony innych mężczyzn, a czasem także bycie nieatrakcyjnym dla kobiet.

To właśnie gender czyli płeć konstruowana społecznie i kulturowo - a nie płeć w sensie biologicznym - jest pojęciem niezbędnym, by skonstruować sensowne narzędzia likwidowania przemocy, w tym przemocy psychicznej, fizycznej i seksualnej. Analiza genderowa ukróca absurdalne oskarżenia, jakoby w męskiej naturze leżało stosowanie przemocy, upokarzanie i gwałcenie kobiet. Historycznie skrojona przez patriarchalną kulturę "męskość" - do realizowania której obligowani są mężczyźni i do uznawania której obligowane są kobiety pod presją rozmaitych sankcji - jest wzorcem niesłychanie opresyjnym, niestety dla obu płci.

Ukazując społeczny charakter każdej tożsamości płciowej kategoria płci kulturowej zdejmuje z mężczyzn obowiązek jej wypełniania, ponieważ zdejmuje z nich odium nienormalności, zaburzenia, nienaturalności, niepełności i nieautentyczności. Odium oskarżeń i wykluczeń, którymi mężczyźni karani są za odmowę wdrażania męskości jako dominacji, przemocy, męskości jako zaprzeczenia "kobiecości" definiowanej przez słabość i wrażliwość.

Druga sprawa dotyczy możliwości uzyskania pomocy. W mieszkaniu moich sąsiadów średnio raz w tygodniu pół nocy trwa awantura. Jestem mimowolną świadkinią, gdy on krzyczy do niej: "spierdalaj, ty szmato, znowu się najebałaś, kurwo pierdolona". Od czasu do czasu coś stuka, brzęka, łomocze. Kilka razy wzywałam policję. Ani razu policja nie weszła do tamtego mieszkania. Bo nie potrafili namierzyć, który to lokal, bo "nic nie słychać pod ich oknem", "bo światło już u sąsiadów zgaszone", "bo, proszę pani, jest trzecia w nocy, my nie możemy tak ludzi nachodzić". Za to w moich progach - jako wzywającej - meldowała się nader chętnie. Awantury nie ustają, policja już nie przyjeżdża.

Jeśli chodzi o zmienną zawód sprawcami przemocy domowej są najczęściej pracownicy służb mundurowych: policjanci, wojskowi, strażnicy graniczni. Przyzwyczajeni do wymuszania posłuszeństwa i autorytarnych metod "komunikacji", potrzebujący odreagować stresy związane z żelazną hierarchią personelu w ich pracy, policjanci odreagowują na najsłabszym ogniwie czyli żonach.
Nie tylko nie są szkoleni do pracy z ofiarami przemocy domowej i seksualnej, ale albo sami, albo ich koledzy, których kryją, aktywnie w takiej przemocy uczestniczą.

Nie dziwi zatem, że kobiety-ofiary przemocy nie zgłaszają się na policję, skoro tajemnicą poliszynela jest ubliżające traktowanie na komisariatach albo zwykła bezradność funkcjonariuszy, którzy zamiast wyuczonych stosują metody zaszczepione przez stereotypy i uprzedzenia w rodzaju "bije znaczy kocha", "jak kobieta mówi: nie to znaczy: tak", "jak maż nie bije, to żonie wątroba gnije" itp. Dochodzi do tego absolutna bezkarność policjantów, słynących z zawodowej solidarności, za brak której są oni karani ostracyzmem i szykanami. Efekt? Jeśli molestował cię policjant masz najmniejsze szanse na wygraną. Znając chociażby eksperyment Zimbarda łatwo sobie wyobrazić, jak atmosfera pełnej władczości i braku kontroli wpływa na pracę komisariatów.

I ostatnia sprawa na dziś: przekonanie o seksualnym charakterze molestowania i gwałtu. Wbrew obiegowym opiniom podgrzewanym hasłami w rodzaju "seks-afera" przemoc seksualna wobec kobiet stosowana jest jako sposób subordynacji, podporządkowania i upokarzania kobiet. Jest narzędziem dominacji i władzy, a nie sposobem rozładowania seksualnego napięcia, brutalną formą seksualnej ekspresji i seksualnego zaspokojenia. Seksualny charakter tej przemocy jest niejako "wtórny" - intymność to sfera, w obrębie której można najmocniej kogoś upokorzyć, dlatego jest w relacjach przemocowych szczególnie często wykorzystywana i nadużywana.

Tymczasem popularne przedstawienia gwałtu kształtują nasze wyobrażenia o tej zbrodni jako o zdarzeniu wynikającym z męskiego podniecenia, którego nikt i nic nie jest w stanie powstrzymać. Ta bujda jest świetnym sposobem podtrzymywania stereotypu usprawiedliwiającego gwałcicieli i przenoszącego winę na ofiarę gwałtu: on "musiał", a ona "prowokowała".

Film, który znakomicie pokazuje, czym staje się seks w relacjach, które nie są partnerskie, to "Tajemnica Aleksandry" Rolfa De Heera (2003. O tym, że gwałt w zaciszu domowym pełni rolę podporządkowania sobie żony i pokazania, "gdzie jej miejsce", napisała także pewna czytelniczka "Wysokich Obcasów": Mój eksmąż był wziętym architektem, wielbicielem jazzu, whisky i ubliżania swojej żonie. Jego ulubionymi zajęciami były gra w tenisa i poniżanie mnie przy swoich znajomych. Nosił tylko dobrze skrojone garnitury, włoskie obuwie i ostrą pornografię w swej aktówce z cielęcej skóry. Nie znosił, kiedy padał deszcz, kiedy odwiedzała nas moja mama lub gdy płakałam po wymuszonym, brutalnym seksie. Był chorobliwie zazdrosny, twierdząc jednocześnie, że jestem za brzydka, za prosta i zbyt pospolita, by zainteresować sobą kogokolwiek. Jako hobby traktował tłuczenie naszej ślubnej zastawy. Czasem tłukł też mnie.

Skandal: nie ma internetu w każdym polskim domu. A mógł być, bo Unia Europejska proponowała na to fundusze. A konkretnie na "walkę z zapóźnieniem cywilizacyjnym wynikającym z braku dostępu do nowoczesnych technologii". Tylko że z danych MSWiA wynikło, jakoby internet jednak był, i to wszędzie. Dlatego kasa przepadła*.

Rzecz w tym, na co by tę kasę przeznaczono. Tzw. "dostęp" wiosny - czyli kroku cywilizacyjnego - nie czyni. Dostęp polegający na okablowaniu lub objęciu zasięgiem miejscowości, które dotąd go nie miały. Nie czyni tej wiosny także zakup komputerów. Bo sprzęt - nawet świetny - to dopiero jedna jaskółka.

Trzeba się chwilę zastanowić, dlaczego mimo, że w wielu miejscowościach i domach zasięg jest, z internetu korzystają niemal jedynie ludzie młodzi, głównie w celach robienia zakupów i wysyłania maili. Stosunkowo rzadko używają oni internetu jako źródła informacji.

Regularnie (przynajmniej raz w tygodniu) z internetu korzysta 39% Polaków w wieku 16-74 lata. Jedynie ok. 50% osób zadeklarowało, że kiedykolwiek korzystało z internetu. W tym, w celu czytania/pobierania czasopism online: 15%;
w celu udziału w czatach i forach dyskusyjnych: 26%(dane: GUS, 2007 r.)

Czynnikami wpływającymi na ilość i jakość używania internetu są m.in. wiek, płeć i pochodzenie społeczne.

Korzystanie z internetu wymaga umiejętności podstawowej obsługi komputera. Ta z kolei, o ile młodym wydaje się kompetencją prostą i dostępną, o tyle ludziom starszym często poza zasięgiem ich możliwości. Bo kompetencje to w ogromnej mierze ich "poczucie" - przekonanie, że na czymś się znamy lub poznać z łatwością możemy. Lub przekonanie odwrotne - że coś jest nie dla nas, że sobie z tym nie poradzimy, że lepiej w ogóle nie tykać, bo tylko się popsuje, zmarnuje lub zniszczy.

Na podobny brak poczucia technicznej kompetencji i możliwości jej zdobycia cierpią kobiety. Ukuto na to nawet specjalny termin: technofobia. Technofobia jest chorobą przenoszoną drogą socjalizacji. O ile chłopcy - by dobrze się w swojej płci usadowić - muszą opanować świat techniczny, o tyle dziewczynki, jeśli nie chcą zbierać kuksańców za "niekobiecość" - przeciwnie. Chłopcy muszą zaglądać do silnika, wywiercić w ścianie dziurę, podłączyć pralkę, zbudować regał, rozmontować namiot. Są wychowywani w przekonaniu, że "naturalnym" jest interesowanie się sprawami techniki i zdobywanie technicznych umiejętności, przynajmniej na poziomie domowego majsterkowicza.

Wychowanie to oparte jest na założeniu seksistowskim - jakoby mężczyźni mieli do spraw technicznych specjalne predyspozycje, więc ich nie przejawianie skutkuje wykluczeniem ze społecznie nagradzanego "męskiego grona". Patriarchalny charakter tożsamości płciowych i przemoc użyta do ich konstruowania dotyka w równym stopniu wszystkich płci. Rzecz w tym, że jednym kompetencje wcielone na skutek tej przemocy będą przez całe życie pomagać w zdobywaniu dobrych pozycji w społecznym świecie, a drugim przeciwnie.

Tymi "drugimi" są rzecz jasna kobiety. Kobiety, które dokonują samowykluczenia z zawodów technicznych i informatycznych. Nieporównywalnie rzadziej niż mężczyźni zostają inżynierkami, programistkami, informatyczkami. Jak każde samowykluczenie jest ono manifestacją uwewnętrznionego przekonania wdrażanego kobietom od dziecka, że się do tego nie nadają.

Samowykluczenie to przejawia się w dużo bardziej prozaicznych momentach niż wybór studiów. Co robisz, szanowna czytelniczko, gdy masz zamontować nową półkę w mieszkaniu? Gdy popsuła ci się lodówka? Gdy chcesz zainstalować nowe oprogramowanie w komputerze? Albo ten - odpukać - załapał wirusa? Gdy kupiłaś sobie dvd, ale kabel nie pasuje i trzeba kupić nowy? Zabierasz się za to sama? Szukasz informacji w instrukcji albo internecie? A może prosisz męża o pomoc? Stukasz do sąsiada? Dzwonisz do kolegi? W końcu wzywasz specjalistę i płacisz specjaliście?

Nie chodzi o to, że kobiety próbują, ale nie potrafią. Nie przychodzi im nawet do głowy, żeby spróbować. Wiedzą, że nie wiedzą. I wierzą w swoją niewiedzę z siłą dogmatyczek. Mężczyźni odwrotnie: nie przychodzi im nawet do głowy, że mogliby poprosić kogoś o pomoc. Nie wiedzą, że nie wiedzą. I ślepo wierzą, że potrafią nawet, jak nie potrafią. A, jak wiadomo, wiara czyni cuda.

Na obie zmienne - płeć i wiek - nakłada się pochodzenie społeczne, które z równie żelazną zasadą i równie silną przemocą rozdziela poczucie kompetencji. Sądzę, że internetu dotyczy ono szczególnie, bo komputer przywędrował do Polski w aurze towaru drogiego, luksusowego, wymagającego specjalnych umiejętności. Internet zaś - z pomocą magii eksperckiego języka - jawi się jako zjawisko zawrotnych prędkości, przynależne miastowemu trybowi życia, wymagające tzw. obycia z nowoczesną technologią.

"Walka z zapóźnieniem cywilizacyjnym wynikającym z braku dostępu do nowoczesnych technologii" nie może zatem polegać na dostarczeniu technologii bez brania pod uwagę braku (subiektywnie odczuwanego lub faktycznego) kompetencji korzystania z niej. Brak ów spowodowany jest rozmaitymi uwewnętrznionymi wykluczeniami. Ani kabel, ani nadajnik, ani komputer nie zmienią społecznej struktury. Pozwolą tylko lepiej zamaskować jej dyskryminacyjny charakter. Rząd chciałby się pochwalić, że w każdym polskim domu jest zasięg. Kto z niego skorzysta i w jaki sposób - to już nikogo nie interesuje. Na szczęście dla rządu, bo gdyby zainteresowało, okazałoby się, że trzeba w tym kraju zmienić dużo więcej niż długość kabla.

*Źródło informacji: Gazeta Wyborcza

19 lutego w Krakowie, o godz.16:00 odbędzie się demonstracja przeciwko wojnom i zbrojeniom. Okazją do niej jest zjazd NATO, który odbywać się będzie w tym samym miejscu i czasie.

Część marszu stanowić będzie feministyczny FIOLETOWY BLOK.

Warto przyjść pół godziny wcześniej, bo od 15:30 pod pomnikiem Adama Mickiewicza na Rynku historie kobiet będą czytały Kobiety w Czerni.

Kobiety w Czerni to międzynarodowa inicjatywa, zawiązywana spontanicznie wszędzie tam, gdzie kobiety chcą wyrazić swoją solidarność z ofiarami wojny oraz tam, gdzie toczą się konflikty zbrojne. Konflikty, których niewidzialnymi ofiarami padają cywile, w tym gwałcone i zabijane kobiety. Kobiety, które w imię okrutnej idei rozwiązywania konfliktów przemocą, dla zysków finansowych, które przez państwa są za pomocą wojen generowane, tracą najbliższych.


Przeczytaj więcej o Kobietach w czerni

Rozważań o polityce prorodzinnej ciąg dalszy. Przechodzę do propozycji. Część to konkretne postulaty, wypracowane w łonie feminizmu. Inne to idee nieubrane w doprecyzowaną formę, wymagające przedyskutowania. Raczej kierunkowskazy lub próby myślowe, niż przepisy do wprowadzenia. Mam nadzieję, że włączycie się w ich (konstruktywną) krytykę.

Zapraszam także do dodawania własnych pomysłów na prawne i instytucjonalne rozwiązania, które przyczynią się do równego podziału obowiązków domowych między kobietami i mężczyznami.

Zdaję sobie sprawę, że polityka prorodzinna realizująca postulat ekonomicznej równości płci oraz postulat uznania każdego rodzaju pracy za godną szacunku i wynagrodzenia, nie może sprowadzać się do wyrwanych z kontekstu, partykularnych rozwiązań. Jeśli taką się staje - zalecza jedynie skutki patriarchalnego modelu państwa.
Dlatego moją ambicją nie jest zarysowanie całościowej wizji polityki prorodzinnej, a jedynie tego jej aspektu, który dotyczy włączenia ojców w pracę domową i rodzinną.
Inkluzja ta spowodowałaby m.in. uczynienie pracy, którą dotychczas wykonują kobiety, widzialną, uznaną właśnie za pracę i wynagradzaną. A także umożliwiłaby kobietom branie udziału w szeroko rozumianym życiu publicznym.

1. Obowiązkowy podział urlopu rodzicielskiego (dziś zwanego macierzyńskim) między rodziców.
- ponieważ kobiety mogą potrzebować odpocząć po ciąży i porodzie, a także dlatego, że pierwszy okres życia dziecka wymaga ciągłego karmienia, część pierwsza urlopu powinna przysługiwać matce

2. Wprowadzenie do kodeksu pracy zapisu o obowiązkowym umożliwieniu pracującym mężczyznom, którym urodziło się dziecko:
- pracy w domu
- elastycznego czasu pracy (wybór godzin i dni, w których pracują)
- pracy przez telefon
- pracy w niepełnym wymiarze godzin

3. Nałożenie na przedsiębiorstwa obowiązku prowadzenia żłobków i przedszkoli dla dzieci pracowników i pracownic.
- kwestią sporną pozostaje, jakie - i czy wszystkie - przedsiębiorstwa powinny zostać objęte podobnym obowiązkiem. Czy np. powinny to być jedynie firmy zatrudniające powyżej określonej ilości osób? Jeśli tak to jakiej?
- sposobem na rozwiązanie problemu małych firm mogłoby być tworzenie terytorialnych okręgów przedsiębiorstw w celu zakładania wspólnych żłobków i przedszkoli
- osobną kwestią pozostaje wymóg tworzenia żłobków i przedszkoli, jaki spoczywa na państwie. Z pewnością nie powinien on przejść w całości na pracodawców, choćby ze względu na osoby bezrobotne i pracujące w innych trybach niż te przewidziane umową o pracę

4. Praktyczne udostępnienie mężczyznom możliwości brania urlopów wychowawczych bez ryzyka utraty pracy

5. Wprowadzenie dni wolnych przysługujących mężczyznom na wywiadówki dziecka oraz ze względu na chorobę dziecka
- być może należałoby wprowadzić obowiązek udowodnienia, że taki dzień wolny został wykorzystany zgodnie z celem, do jakiego został powołany?

6. Zmiana programu edukacji przedszkolnej i podręczników szkolnych pod kątem ról płciowych
- wprowadzenie jednakowej dla chłopców i dziewczynek edukacji do wrażliwości, empatii i okazywania uczuć
- afirmacja wzorców, zgodnie z którymi mężczyźni w jednakowym stopniu co kobiety zajmują się dziećmi, opieką nad chorymi, słabymi i starszymi, a także sprzątaniem, gotowaniem i innymi obowiązkami domowymi, tyle samo czasu spędzają w domu oraz otrzymują uznanie za swoją pracę na rzecz rodziny

7. Dostępność praktycznych warsztatów edukacyjnych dla mężczyzn, których partnerki są w ciąży, przygotowujących do opieki nad niemowlęciem

8. Parytety dla mężczyzn w szkołach pielęgniarskich i położniczych oraz wśród wychowawców przedszkolnych i wczesnej edukacji szkolnej, a także wśród opiekunów rodzinnych

9. Najtrudniejszą, ale i najbardziej palącą kwestią pozostaje sprawa równego dostępu do domowego budżetu i równego prawa do korzystania z niego.
- Czy państwo powinno instytucjonalnie zmuszać kobiety, by miały swoje konta bankowe? Czy przy wypłacie pensji pracodawca powinien wymagać od pracownic numeru konta założonego na jej nazwisko?
- Jak mógłby wyglądać "nadzór" nad losami pensji wypłacanych mężczyznom, których żony pozostają na urlopie rodzicielskim, wychowawczym lub są bezrobotne, bo zajmują się domem i dziećmi?
Może należałoby powołać instytucję, do której kobiety mogłyby się zgłaszać, gdy mąż nadużywa swojej władzy nie tylko stosując przemoc psychiczną i fizyczną, ale także ekonomiczną?

Na razie tyle tego karkołomnego przedsięwzięcia. Tymczasem polecam blog o nieodpłatnej pracy kobiet.

Obiecałam, że będzie jeszcze o polityce prorodzinnej, w dodatku konstruktywnie. A w każdym razie o tej jej części, która dotyczy ojcostwa. Zatem po kolei.

W Polsce polityka prorodzinna jest narzędziem społecznej kontroli nad obywatelami i obywatelkami, którą rząd sprawuje wespół z kościołem. Ten ostatni decyduje, co w tej polityce jest właściwe, a co nie. Od niedawna o ekspercki monopol z kościołem konkurują ekonomiści, bo nadszedł kryzys, a za płotem czeka drugi, emerytalny. Nastąpi, jeśli nadal będzie spadać dzietność. Cel się nie zmienia: polityka prorodzinna nadal sprowadza się do kombinowania, jak namówić lub zmusić kobiety, by rodziły więcej dzieci.

Połapano się jednak, że kobiety nie chcą rodzić, bo boją się o swoją przyszłość zawodową, a zatem i bytową. O to, że wylądują w roli gospodyni domowej na o wiele dłużej, niż by tego chciały lub mogły sobie na to pozwolić. Bo opieką nad dzieckiem nikt się z nimi nie podzieli. A w każdym razie nie za darmo i nie dobrowolnie. Dlatego do dotychczasowej śpiewki o powołaniu kobiety dołączyły chóry, że rząd się przyłoży.

Jak się przyłoży? Ano zapewni paniom pracę na dwóch etatach: do domowego dołączy zawodowy. Co prawda na samozatrudnieniu, albo umowach nie przewidujących ubezpieczenia. No i w systemie telefonicznym - żeby oprócz laptopa i słuchawki młoda matka mogła jeszcze przytrzymać dziecko. Rząd zapewni jej także dodatkowe atrakcje, żeby się nie nudziła. Na przykład opiekę nad innymi dziećmi.

Czego nie biorą pod uwagę politycy? Że te dzieci, o które się rozchodzi, mają ojców. Żadne z proponowanych rozwiązań nie sprawi, że mężczyźni przejmą choć trochę domowej roli.

A domowa rola to nie tylko uciążliwość dnia codziennego. To przede wszystkim sytuacja dojmującej zależności finansowej od partnera. Ta zależność kładzie się cieniem na choćby najlepszym związku. Jest źródłem stresu, a w sytuacji konfliktu - źródłem upokorzenia. Wiele kobiet, które doświadczają psychicznej lub fizycznej przemocy ze strony mężów, jest na podstawie tej zależności szantażowanych. Nie odchodzą, bo boją się, że sobie nie poradzą. Niestety mają podstawy, żeby tak sądzić. Często słyszą: "proszę bardzo, zabieraj dziecko i idź sobie, skoro tak ci źle. Tylko ciekawe, za co będziesz żyć".
Należy dodać, że w przypadku straszącego męża rozwód to sytuacja permanentnej presji, lęku, poniżenia. Także dla dzieci, a za ich stan psychiczny tylko matki zwykły brać w takich sytuacjach odpowiedzialność. Ściągalność alimentów zaś jest w Polsce fatalna.

Dopóki zależność finansowa żony od męża nie stanie się współzależnością małżonków, dopóty kobiety będą żyły w strachu przed decyzją o dziecku. Innymi słowy dopóki niezależność finansowa kobiet - równa niezależności finansowej mężczyzn - nie będzie traktowana jak ich prawo, dopóty dziecko będzie ryzykiem utraty bezpieczeństwa i godności.

Dlatego polityka prorodzinna powinna wytwarzać takie warunki, w których to mężczyźni będą zobligowani pracować na dwóch etatach - domowym i zawodowym. Dlaczego pracy, którą łatwo pogodzić z opieką nad dziećmi, nie oferować ojcom? Kobietom zaś umożliwiać na tyle dobrze płatne prace, aby argumenty o gorszych zarobkach, braku szans na podwyżkę czy awans, zagrożeniu zwolnieniem nie stawały się narzędziami domowej opresji: żona do garów, mąż do pracy?

Likwidacja szklanego sufitu, niższych o 25 proc. zarobków kobiet pracujących na tych samych stanowiskach, feminizacji zawodów niskopłatnych - wszystko to byłoby zatem także częścią polityki prorodzinnej.

Wróćmy do roli domowej. To także pozycja społeczna, która nie jest wynagradzana żadnym kapitałem: ani doświadczeniem, które przydaje się potem w cieszącej się szacunkiem i wysokimi zarobkami pracy, ani pieniędzmi, ani tym bardziej prestiżem.

To także sytuacja, którą wiele osób - w tym niestety często mężowie - ocenia jako wygodną, komfortową i dobrą dla leniwych. Większość kobiet prowadzących dom usłyszało od swoich mężów: "ty nic nie robisz!" Wiele nigdy nie usłyszało słowa uznania, docenienia lub podziękowania za pracę dla rodziny.

To także sytuacja społecznej próżni. Kobiety, które nie pracują zawodowo, bo poświęciły się opiece nad dzieckiem, cierpią na poczucie izolacji, zamknięcia w czterech ścianach. "Wypadnięcia z życia", które dotychczas było ich udziałem. Nie mają ani czasu, ani sposobu, by w nim uczestniczyć. Od wielu słyszałam o paranoicznym lęku, że "głupieją", że "coś je omija".

To także sytuacja podwójnej frustracji: z powodu emocji takich jak irytacja, gniew, samotność, smutek, ale zarazem z powodu konieczności ich ukrywania. Matka musi być szczęśliwa, gdy spędza czas ze swoim dzieckiem. Każda, która czasem szczęśliwa nie jest, robi się podejrzana. O patologię, występek, niekobiecość. Tymczasem nie spotkałam matki, która czasem nie miałaby swojego dziecka dość, zwłaszcza, gdy 24 godziny na dobę to na jej głowie spoczywa odpowiedzialność za jego samopoczucie. Zadziwiające, że partnerom, ojcom, mężom tak trudno jest zrozumieć, jak ogromne to przeciążenie.

To także sytuacja degradująca do roli petentki. Jak dziecko proszące o kieszonkowe żony muszą prosić swoich mężów o pieniądze na wydatki domowe. Nierzadko są z nich rozliczane, odpytywane, "na co znowu?", podejrzewane, że folgują swoim zachciankom za pieniądze, których mężowie nie uznają za wspólne. Nie widzą oni, że właśnie dlatego, że żona zajmuje się dzieckiem i domem, on może zarabiać. I właśnie dlatego, że on korzysta z tradycyjnego podziału ról, on może zarabiać mając jednocześnie dom i rodzinę - w tym darmową pełną obsługę, zaś jego dziecko bezpieczeństwo i opiekę - a ona z tego samego powodu zarabiać nie może.

W Polsce kobieta jest podmiotem rodzinnym, mężczyzna - podmiotem pracującym. Tak nas traktują politycy i pracodawcy. Dopóki nie będzie równego podziału obowiązków domowych i rodzinnych między rodzicami, dopóty nie będzie postępu w równouprawnieniu kobiet na rynku pracy.

Podziału, którego nierówność przysłaniana jest tezą o naturze powołującej kobiety do macierzyństwa i domowego ogniska. Baśniami o polowaniu na bizony i pieleniu grządek. Mitami o potrzebach dziecka, które z ojcem nie musi, za to z matką koniecznie. Nade wszystko zaś ideologicznym obarczaniem kobiet i tylko kobiet odpowiedzialnością za życie i zdrowie dzieci.

Tytułem dygresji: to ostatnie dobitnie obrazują m.in. procesy o zabójstwo lub zamęczenie własnych dzieci. Matki dostają odsiadki, ojcowie skutecznie bronią się, że nic nie wiedzieli. Nawet jeśli nie wiedzieli - co brzmi jak science fiction, albo jak probierz zaangażowania mężczyzn w życie rodzinne - czy argument, że nie wiedziała, co się dzieje z jej dzieckiem, uchroniłby jakąkolwiek matkę przed sądem?

Nie łudźmy się: rola domowa, jeśli jest główną lub jedyną, nie daje analogicznego do ról zawodowych, społecznych, publicznych poczucia satysfakcji i samorealizacji. Czasem próbuje się ją jako taką reklamować. Gdyby jednak była ona atrakcyjna, zapewne musiałybyśmy walczyć o dostęp do niej dla kobiet...

Nikt dobrowolnie nie rezygnuje z przywilejów, którym w pierwszej kolejności jest niezależność bytowa, tak cenna w warunkach ustawicznego niepokoju wytwarzanego przez kapitalistyczny rynek pracy. Polityka prorodzinna może być dobrym sposobem, by ten luksusowy towar trafiał także w ręce kobiet. Jak konkretnie? O tym jutro, bo znowu przekroczyłam dopuszczalną ilość akapitów.

Jeśli chodzi o subordynację kobiet do kontrolowanej przez polityków rozrodczości i sfery prywatnej, PiS i PO zadziwiająco zgodnie współpracują. Nie chciały w to wierzyć nawet niektóre feministki, gdy w ostatnich wyborach, przerażone wizją kolejnej wygranej PiS, głosowały na PO. Wybór swój argumentowały nadzieją na lepszy klimat dla walki o prawa kobiet. Zdaje się, że majstrowanie kolejnego, po zakazie aborcji, „kompromisu” między jedną wąską elitą, a drugą wąską elitą (partią rządzącą, a wierchuszką kleru) w sprawie dopuszczalności i refundowania in vitro, nadzieje te rozwiało ostatecznie.

W zeszły piątek dowiedzieliśmy się o kolejnych planach dobroczynności rządu wobec kobiet. Mamy się otóż – uwaga: nowość! – rozmnażać. Dla dobra swego oraz kraju tego. Rząd nam w tym dopomoże. Najczęściej robi to restrykcjami, co i tak nie działa - najniższa dzietność w Europie (1,3) przy obowiązującym zakazie aborcji, braku edukacji seksualnej i braku refundacji środków antykoncepcyjnych. Dodam banał, który należy powtarzać: najwyższą dzietność mają Francja i Szwecja, obie skrajnie permisywne, barbarzyńskie i żyjące w warunkach skandalicznego rozdziału państwa od kościoła. Kto dba o ich morale, doprawdy nie wiem. Chyba arcybiskup Michalik powołał tajny oddział modlących się za tych, pożal się Boże, „postmodernistów” i dlatego jeszcze do szczętu nie zdziczeli. Choć nawet, niewdzięcznicy, nie wiedzą, czyja ręka - i w jaki pierścień przyozdobiona - ich broni.

PO z PiSem, ramię w ramię, opracowały projekt, dzięki któremu, na ratunek kryzysowi ekonomicznemu, przybędzie maluchów.

Pomysł pierwszy: opiekunki rodzinne. Niech Was nie zmyli nazwa. Opiekunki czyli de facto matki, które stworzą własnymi siłami żłobki i przedszkola. Kiedyś robiło to państwo, ale po co zabierać ludziom tak cenne okazje do rozwijania przedsiębiorczości? Do tej pory mama zajmowała się swoim dzieckiem. Teraz będzie brała dzieci sąsiadek i koleżanek, a może i sama, na tej samej zasadzie, będzie miała od czasu do czasu wychodne.

Ministerstwo Pracy przyznaje, że teraz kobiety nagminnie rezygnują z pracy w pierwszych latach życia dziecka nie z własnej woli, lecz dlatego, że „na miejsce w żłobku może liczyć tylko kilka procent dzieci”. Jeśli jednak myślicie, że rozwiązaniem byłoby stworzenie większej ilości żłobków i zobligowanie przedsiębiorstw do prowadzenia żłobków i przedszkoli dla dzieci swoich pracowników, to znaczy, że wasza mentalność pozostała w szponach poprzedniego systemu.

Pomysł drugi: część urlopu wychowawczego będą mogli przejąć tzw. „dziadkowie” czyli…. babcie. Zdaniem Joanny Kluzik-Rostkowskiej, minister pracy w rządzie PiS, „pięćdziesięciokilkuletnie babcie chętnie by z tego skorzystały, bo dziś kryzys wypycha je z rynku pracy”. Zaś Mirosław Barszcz, były wiceminister finansów, dodaje: „W sytuacji gdy matka jest menedżerem, a babcia sklepową, to babcia może zająć się dzieckiem”.

Projekt świetnie skomentowała Julia Kubisa w tekście: Jesteś lekiem na całe zło.

Ja dodam od siebie tylko tyle: brak edukacji seksualnej dotknął już chyba nawet ministrów, posłów i senatorów, skoro tworzą kolejne projekty, z których wynika, że w Polsce tylko kobiety mają dzieci.

Po raz kolejny całość opieki nad dziećmi jest wciskana w ręce kobiet: teraz już nie tylko matek, ale i babć. I tak w nich spoczywa. Teraz spocznie instytucjonalnie. Partia rządząca przybije stempel na obyczaj, ale pochwali się, że wprowadza innowacje. W słowach Elżbiety Radziszewskiej, która ten projekt przygotowała, pobrzmiewa absolutna pewność, że tylko kobiety będą się wymieniały opieką nad dziećmi. I tylko kobietom będzie się za to płacić. O ojcach i dziadkach nie ma tu nawet mowy. Tego typu ukryte manipulowanie władzy rodzinnymi budżetami – opiekunki rodzinne będą opłacane (i nadzorowane) przez państwo, ale jakimi kwotami, tego nie powiedziano - jest sprawdzonym sposobem, by utrzymać kobiety w domu. Także te, które w nim zostać nie chcą. Mężczyźni pozostaną w świecie publicznym, zawodowym, zarobkowym, prestiżowym, teraz z pomocą dodatkowego argumentu, że to „opłaci” się całej rodzinie, bo przecież ona też może zarobić zajmując się dzieckiem sąsiada.

Znowu okazuje się, że tylko kobiety chcą mieć dzieci, decydują się na dzieci i za dzieci odpowiadają. Tylko one mają poświęcać gros swojego życia na troskę, pielęgnację, wychowywanie. A tatusiowie dołączą, gdy „to-to” zacznie już gadać i przy kolacji będzie można się spytać, jak było w szkole, zaś przy niedzieli obejrzeć z synem mecz w telewizorze lub z córką – pochrapując - program przyrodniczy.

Oczywiście nie wszyscy ojcowie tak realizują swoje ojcostwo. Jednak do takiego są socjalizowani i przyuczani. Tym trudniej im uznać, że obowiązek opieki nad dzieckiem – od momentu, w którym ich partnerka zachodzi w ciążę - spoczywa w równym stopniu na obydwojgu rodziców. Jeszcze trudniej przejść do praktyki, skoro kolejne polskie polityki prorodzinne pielęgnują wzorzec ojca-zarabiającego, ale także chłodnego, nieobecnego, hołdującego swojemu poczuciu dystansu wobec dziecka i matki-domowej, opiekuńczej, pokutującej poczuciem winy za każde zmęczenie wynikające z niczym nie wygradzanego przeciążenia odpowiedzialnością i obowiązkami.

Jeszcze słowo o babciach: prof. Małgorzata Fuszara jest autorką badań dotyczących ojców, którzy zdecydowali się wziąć urlop rodzicielski. Nie wychowawczy. Rodzicielski. Tak, to się zdarza i takim panom gratulujemy. Nie mniej, ale i nie bardziej niż wszystkim kobietom, którym zwykło się z tego powodu nie gratulować, że poświęcają niemal każdą minutę z wielu miesięcy swojego życia na opiekę nad drugim człowiekiem, bo w przeciwieństwie do mężczyzn poświęcenie kobiet uważamy za coś, co się nam (najpierw jako dzieciom, potem jako mężom) należy.
Wyniki badań prof. Fuszary pokazały, że babcie są traktowane przez młode, dzieciate pary jako instytucja powołana do opieki nad wnukami. Instytucja, która nie ma nic do gadania i która o niczym innym nie marzy, tylko żeby zajmować się kolejnymi w swoim życiu maluchami. Kobieta, która została babcią, zostaje zredukowana do jednej roli rodzinnej, całe jej życie ma stać się życiem babci. Ot, kolejna odsłona koszmarnej redukcji kobiet do ról rodzinnych i (post)reprodukcyjnych. Redukcji, z której skrzętnie skorzysta PO, bo zawsze najlepiej oszczędzić na najsłabszych: (1)kobietach, które nie stanowią siły politycznej i (2)starszych, pozbawionych szans na rynku pracy i emerytur, za które można godnie żyć.

Będzie, z zasadą żelaznej konsekwencji, konstruktywnie. Ale w następnym wpisie, bo ten przekroczył wszelkie dopuszczalne na blogach rozmiary! A na razie, ku pokrzepieniu serc, obrazki. Na dowód tego, że kobiety, które mogą już być babciami, swoje przy dzieciach odbębniły i mają inne ważne zajęcia.

Źródło informacji: Gazeta Wyborcza
Źródło zdjęć: Pictures of AntiWar Protests