Anna to główna bohaterka i narratorka książki "Złoty notes" Doris Lessing. W książce jest taka scena: Ivor, lokator Anny, gej, czyta na dobranoc córce Anny, Janet, opowiadanie o szkole dla dziewcząt.

"Anna przystanęła za drzwiami i słuchała. W głosie Ivora pojawia się nowa jakość: szyderstwo. Było wymierzone w świat szkoły dla dziewcząt, w świat kobiet, w niedorzeczność czytanej opowieści. Pojawiło sę w chwili, gdy Ivor wyczuł obecność Anny. Tak, ale nie było w tym nic nowego: Anna już to znała. To szyderstwo, broń homoseksualisty, było tym samym, co przesadna uprzejmość "prawdziwego mężczyzny", "normalnego" mężczyzny, który – świadomie bądź podświadomie – próbuje ustalić granice swojego związku z kobietą. Zwykle podświadomie. Był to ten sam chłodny unik posunięty o krok dalej. Różnica tkwiła w intensywności, nie w istocie. Anna zernkęła przez drzwi i zauważyła, że dziewczynka uśmiecha się z rozkoszą, ale trochę nieswojo. Wyczuła, że szyderstwo jest wymierzone w nią, w kobietę. Anna posłała córce niemą, współczującą myśl: Cóż, moje biedne dziecko, lepiej jak najszybciej do tego przywyknij, bo będziesz żyć w świecie, w którym aż się od tego roi".

Kilka dni później Anna słyszy, jak Ivor rozmawia o kobietach ze swoim kochankiem Ronniem:
"- Tłuste, dupiaste krowy... - To był głos Ivora. Dorzucił do tego obsceniczny odgłos. Później odezwał się Ronnie:
- Obwisłe, spocone cyce... - Zakończył tę wypowiedź odgłosem wymiotowania".
Anna wie, że ten dialog był sprokurowany dla jej uszu - mężczyźni chcieli, by ich usłyszała.

Kilka miesięcy później Anna jest chora. Nie czuje się w pełni władz umysłowych, ma gorączkowe zwidy. "Nagle przemieniłam się w nowy byt, zupełnie mi obcy. Uświadomiłam sobie, że moje ciało napawa mnie wstrętem. Nigdy wcześniej czegoś takiego nie doświadczyłam.(...) Przypomniałam sobie, jak Nelson wyznał mi, że czasami, gdy patrzy na ciało żony, nienawidzi go za jego kobiecość; nienawidził za włosy pod pachami i w kroczu. Czasami postrzegał ją jako jakiegoś pająka z chwytnymi odnóżami wokół centralnie położonej włochatej, pożerającej wszystko paszczy. Usiadłam na łóżku i patrzyłam na swoje chude ręce i nogi(...). Zamiast odczuwać przyjemność, czułam odrazę".

Ta cienka i przerywana nić obrzydzenia do kobiet i kobiecego ciała, w książce Lessing tworzy jednak logiczny wzór.

Mizoginia gejowska, która najczęściej przybiera wyraz obcesowego niezauważania kobiet, miewa odsłony bardziej brutalne. Czasem należą do nich występy Drag Queen. Choć lubimy interpretować je feministycznie jako pokaz performatywności płci, coraz częściej polegają one na rubasznym wyśmiewaniu nie norm kobiecości, lecz kobiet po prostu. Kobiet zmuszonych owe normy wypełniać. Chyba najdotkliwszym tego przykładem był występ, podczas którego pewien Drag Queen sparodiował jeden z Monologów Waginy spisanych przez Eve Ensler - monolog o gwałcie wojennym. Ze wstrząsającego tekstu opisującego graniczne doświadczenie przemocy, uczynił opis seksualnych fantazji gejowskich i popis erotycznych westchnień. Tak oto znikają kobiety, powstają barwne kukły. Paradne w tych swoich ciuszkach, kuriozalne z tymi swoimi manierami, śmieszne z tymi swoimi kroczkami, cudaczne z tymi swoimi parasolkami i torebuniami, żenadne z tymi swoimi łzami. Dobre do sparodiowania. Parodia chroni przed braniem na serio.

Anna jest świadoma, że mężczyźni, którzy żyją w jej domu i lubią bawić się z jej córką, szydzą z kobiet, mimo to jednak nienawiść do kobiecego ciała wnika w nią i atakuje w momencie słabości - tym razem w postaci autoagresji. Jest świadoma, dlaczego jej gejowscy lokatorzy to robią: to sposób na odróżnienie się od istot społecznie pogardzanych. Szyderstwo mężczyzn jest bardzo konkretne: sprowadza ono kobietę do jej cech fizjologicznych, przyrównuje do zwierzęcia, redukuje do najbardziej dosłownego, mięsnego charakteru istnienia. Tym samym unieważnia wszelkie inne aspekty kobiecego życia, które sprawiłyby, że Anna - a za nią inne kobiety - zyskałaby w ich oczach miano podmiotu, istoty ludzkiej, rozumnej, zdolnej do cierpienia, chronionej moralnymi regułami, posiadającej prawa, możliwej do objęcia empatią.

Jak zwykle, za figurę opozycyjną wobec Człowieka posłużyło Zwierzę. Pomiędzy człowiekiem i zwierzęciem buduje się budkę strażnika, ustanawia szlaban, rozsadza żywopłot, stawia żołnierzyki. Za tą granicą jest już tylko mięso, nie ciało. Mięso inne niż to, które obrasta nasze mięśnie. Mięso mięsiste, nie transcendentne. Mięso bez Boga albo Bogini, bez idei, bez wzlotów i upadków myśli, bez uczuć najgłebszych, bez czucia. Mięso, któremu nic się nie należy, a które za to należy się ludziom - za ten ich wiekopomny rozum. Ten sam, który ciało zamienił na mięso.

Zatem czysta materia. Ale, o zgrozo, żywa. I właśnie ta jej żywotność jest wtedy najbardziej przerażająca. Jak chodzący trup. Jak Zombie. Kapitan Ośmiornica. Frankenstein. Bo mięso żyć nie powinno, a ono jeszcze - obrzydliwe! - żyje. Chodzi, kwiczy, muczy, rusza się i okazuje uczucia: troski o dzieci, przyjemności z dotyku, zdziwienia, a potem już tylko bólu, lęku, cierpienia i przerażenia. No i wreszcie jest martwe. W kawałkach łatwiej się je ogląda. Łatwiej nazywa. Łatwiej się go nie widzi. I łatwiej przyrządza. Kiedy jest martwe, krew już w nim nie krąży, ani mleko, więc nic nie wycieka, jak pamiątka po życiu. Ciało ma historię, mięso nie.

Tymczasem kobiety to mięso, które jeszcze żyje. Najobrzydliwsza faza przerobu. Ostatnio dała wyraz temu obrzydzeniu Agata Bielik-Robson na spotkaniu organizowanym przez filozofów z "Orgii Myśli"("Polska jako komunał", 5.5.2010, klub "Powiększenie"). Było o Polsce. Zeszło na Polki. Bielik-Robson zaprzeczyła, jakoby w Polsce istniał kiedykolwiek patriarchat, przeciwnie: jest to, jej zdaniem, kraj czysto matriarchalny. Potem było grubiej: Polska to zdaniem Bielik-Robson "wielka, opasła, leniwa maciora pożerająca własne dzieci", która "swym cielskiem przywala i unieruchamia w tym kraju wszystko" (cytuję z pamięci). Chwilę później maciorami okazały się same Polki - nadopiekuńcze i kastrujące. Wywodowi towarzyszył rubaszny śmiech sali, żarciki prowadzącego dyskusję oraz miny wstrętu i obrzydzenia samej przemawiającej - do tychże macior, rzecz jasna, no bo przecież nie do żartów i śmiechów. Skończyło się na życzeniu maciorze prędkiego zgonu, by biedni Polacy mogli się spod jej ciężaru uwolnić.

Odebrałam speech Bielik-Robson jako szokujący - i nie sądze, by nader świadomy - popis dokładnie tej samej nienawiści, którą opisuje Lessing. Nienawiści do kobiet przejawiającej się w poczuciu wstrętu na widok kobiecego ciała i w poczuciu, że kobieta to tylko i wyłącznie cielesność. Szokujący tym bardziej, że wykonany przez kobietę. Nie powinno to jednak dziwić: publicznie odcinając się od kobiecości jako cielesności kobieta sytuuje siebie po drugiej stronie granicy. Dostaje paszport do świata ludzi, gdy udowodni, że wystarczająco gardzi kobietami tzn. tym, co nazywane jest kobiecym. Ten gest powtarzają kolejne intelektualistki. Jest on jak sygnet przekazywany z pokolenia na pokolenie kobietom, które postanowiły ugrać coś w świecie rozumu rozumianego na starą modłę. Jako domeny męskiego podmiotu. Jako tego, co potrafi męskie doświadczenie bycia w świecie uczynić jedynym istotnym, jedynym wypowiadalnym, jedynym uznanym. Jako tego, co ustanawia granicę między człowieczym i zwierzęcym, ale także człowieczym i kobiecym.

Natknęłam się jednak i na coś z przeciwległego biegunu: zdjęcia, które Annie Leibovitz zrobiła Susan Sontag tuż przed śmiercią swojej partnerki, kiedy ta była już nieprzytomna. Te zdjęcia są w dodatku lekko zielone, bo tak zagrało światło. Niestety nie mogę znaleźć ich w necie, ale można je zobaczyć na filmie "Annie Leibovitz. Życie w obiektywie" (reż. Barbara Leibovitz, 2006). Jest w nich niespotykane upodmiotowienie ciała. Przez miłość, jak sądzę. Przez miłość patrzącej. I opłakującej umierającą. Da się tak patrzeć na kobietę i jej ciało.

Więcej: da się tak patrzeć na maciorę.

Może trzeba tylko znaleźć punkt styczny między człowiekiem, kobietą i zwierzęciem? Zbliżyć się do niego, a nie uciec przed nim za granicę?

Chciałabym, żeby Polska była krajem maciory. Póki co jest krajem, w którym maciory trzyma się w małych klatkach wśród tysięcy innych klatek, pozbawione słońca i powietrza, zmusza do rodzenia małych po to, by te małe za chwilę zabrać do rzeźni, a potem zabija. Póki co jest krajem, w którym z maciory czyni się metaforę kobiecej władzy, by nie zobaczyć tego, co realne. Póki co jest krajem, w którym ludzie popisują się wobec macior pogardą.

Doris Lessing, Złoty notes, tłum. Bohdan Laliborski, Świat Książki, Warszawa: 2009

Dziś w Słowniku Mizoginii literka "P". Pe jak Pan.

Pan Marek
Letni kurs językowy, codziennie rano lekcja. W trakcie przerw stopniowo zakolegowuję się z panem Markiem. Pan Marek się tu nie uczy, pan Marek tu pracuje. Jako pomoc od wszystkiego. Ni to techniczny, ni to sekretarz, ni to dozorca. Ale kawy nie robi, kubków nie zmywa, kibli nie sprząta - do tego szkoła zatrudniła panią Zofię. Pracę pani Zofii nadzoruje pan Marek. Pani Zofia nadzoruje jedynie mopa.

Utarło się, że Pan Marek mówi do mnie na 'ty', ja do niego na 'pan'. Kto utarł? Chyba wiek: pan Marek ma około sześćdziesiątki, ja trzydzieści mniej. Uprawiamy z panem Markiem smoltoki. Jeśli nie o wadach i zaletach spożywania kefiru, to o tym, jak pan Marek mieszkając w Danii przefarbował włosy na blond, bo wołali za nim "Turek". Jeśli nie o emeryturach (on ma 2500 i jeszcze dorabia, bo "ma się te potrzeby"), to o pogodzie. Ostatnio do smoltoków nawinął się upał. I właśnie upał zakończył naszą znajomość.

Mówię: Ogień z nieba.
Pan Marek: Bo za ciepło się ubierasz!
Ja: Przecież mam tylko bluzkę i krótkie spodenki, mniej się już nie da.
Pan Marek: Ale ja nie o tym mówię.
Ja: Jak to?
Pan Marek (patrząc na moje krocze): Tam pod spodem się za ciepło ubierasz.
Ja: O co panu chodzi?
Pan Marek: Ja mam rentgen w oczach. Wszystko widzę.
Siarczysty śmiech.
Ja: Nie no, to był obleśny żart, nie życzę sobie takich.
Pan Marek: Co masz pod bluzką też widzę. Mówię ci: mniej na siebie zakładaj.
Znowu śmiech. Znowu nie mój.

Pan Jan
Metro. Nikogo. Koło bramek bardzo starsza, niedowidząca pani objuczona torbami pyta mnie, jak dojechać na Dworzec Gdański. Jest w metrze pierwszy raz, więc tłumaczę jej, ile stacji, który peron, jak się na niego dostać itd.

Pytam: Chce pani kupić bilet, czy wpuścić panią? Ona: Wpuścić.

Już mam jej piknąć swoim miesięcznym bramkę, gdy do bramki podbiega pan. Nazwijmy pana Jan. Na oko 50 lat. Pan Jan dziarsko wpycha się przed staruszkę. Gdy obie dostajemy się na peron, burczy: "Tak nie wolno!"

Mówię do staruszki: Wie Pani, że bez biletu mogą Panią złapać kanary?
Ona: Ale nie mam na bilet. Tak się porobiło.

Żegnam staruszkę. Nie wyrabiam i podbijam do Pana Jana. Jan już nietęgi, że to ja do niego, a nie on do mnie, ale jako że mam pół peronu do przemaszerowania, ripostę sobie zdążył przygotować.
Ja: Coś pan do mnie mówił?
Jan Pan (ironicznie): Nie wiedziałem, że kilka osób może jeździć na jednym bilecie.
Ja: Jak ma Pan z tym problem to proszę kupić tej pani bilet.
Pan Jan (poddenerwowany): To nie o to chodzi, proszę panią. Ja często widuję takich jak wy, młodych, co przeskakują przez te bramki, bez biletów jeżdżą.
Ja: Ja mam bilet, to ta pani nie ma. Może jej pan powie, że jeśli nie ma, to niech idzie piechotą na Gdański?
Pan Jan: To nie o to chodzi, proszę panią. Tak nie wolno! Bilet to bilet. Czy pani nie wie, że nie wolno jeździć bez biletu? Nie wolno wpuszczać na swój bilet kogoś. To zabronione! Co pani wyprawia?

Pan Jezus
No właśnie, co ja wyprawiam. Gadam z nim, a mam ochotę na scenariusz finalnej zwrotki "Michałków Kasztanków"(1). Bo "choć kochać bliźnich nakazał Pan Jezus, to czasem po prostu nie da rady". Zwłaszcza, gdy bliźni traktują cię jak panowie.

(1) Utwór zespołu Pokój z widokiem na wojnę

Turystyka klasowa to wbrew pozorom nie szkolne wycieczki nad Biebrzę, lecz wyprawy członków klas wyższych ku bliskiej egzotyce. Wśród lepiej sytuowanych warszawiaków najbardziej popularnym kierunkiem zwiedzania jest wschodnia strona Wisły. Można tam natknąć się na miejsca zaniedbane, można spotkać źle ubranych oraz brzydko wysławiających się - a przy odrobinie szczęścia także źle pachnących - tubylców, można być świadkiem dziwnych zdarzeń takich jak siedzenie na murku, picie piwa nie-w-knajpie, można usłyszeć szelest dresów, można sfotografować nieletnie mamy.

Wycieczki do krajów trzeciego świata powoli odchodzą w przeszłość. Czekam na nowy program Cejrowskiego, z którego dowiemy się o zwyczajach ludzi biedniejszych niż Cejrowski. Póki co egzotyzacją klas niższych zajęli się artyści. Od kilku lat obserwujemy wśród nich popularność tej formy turystyki. Jako pierwsi dostrzegli oni unikatową wartość estetyczną warszawskiej Polski be, ce oraz de. Za artystami - jak to zwykle bywa w krajach zachodnich - podążyli deweloperzy i niebawem za możliwość oglądania z bliska biedy będzie trzeba słono płacić. Póki co nadal wyjątkowość mieszkania na Pradze osób, którzy mieszkać tam nie muszą, polega na tym, że można uchodzić za odważnego białego wśród dzikich.

La Palmą warszawskiej Pragi jest dla turystów klasowych Stadion Dziesięciolecia, a raczej to, co z niego zostało. Kilka tygodni temu przedstawiał się on następująco:









Prawda, że imponująco? Dla jednych miejsce pracy od 5 rano, dla niektórych śmiertelnego - jak się niedawno okazało - niebezpieczeństwa, jest dla turystów nie lada gratką. Stadion spopularyzowała Gazeta Wyborcza przyznając tamtejszym barom z kuchnią wietnamską lajfstajlową nagrodę w postaci deski lub stołka (już nie pamiętam). Dzięki niej po uliczkach takich jak na załączonym wyżej obrazku szwendają się okazy lepiej ubrane niż najlepiej ubrani hipsterzy.

Inną formę turystyki klasowej zaproponował w radiu Tok Fm ekspert porannego programu "EKG: Ekonomia, Kapitał, Gospodarka", którego to programu możemy słuchać codziennie oprócz weekendu (bo w weekend w radiu tym większość ludzi pracuje za darmo). Nie pomnę nazwiska eksperta, ale jeśli nie był to były premier lub członek zarządu jakiegoś banku, to na inny bank musiał być to szef firmy finansowego doradztwa.

Każdy ekspert występujący w tym programie odpowiada na ezoteryczne pytanie: "co go dziwi". Tym razem trafiła się ekspertowi nie lada gratka, by wszystkich zaszokować cywilną odwagą i żyłką odkrywcy. Otóż usłyszeliśmy mrożacą krew w żyłach opowieść o wyprawie z podwarszawskiego Ursusa na stację Warszawa - Śródmieście... pociągiem podmiejskim zamiast samochodem. Nie chcąc wyjść na mięczaka prowadzący program odparował, że on ostatnio jechał - zamiast InterCity - Tanimi Liniami Kolejowymi. I to na trasie Kraków - Warszawa czyli całe 3 godziny. Z kamerą wśród zwierząt, ze strzelbą na lwy, z tasakiem na Indian - zaliczone!

Egzotyzacja biedy to kolejna forma kulturalizacji różnic społecznych. Opisywania systemowego udupienia jako ciekawego, estetycznego przypadku. Zniszczone domy, karawany karaluchów, brak centralnego ogrzewania, grzyb na ścianach, rozpadające się elewacje, lądowanie na bruku, mieszkanie w kilka osób w jednym pokoju, brak ciepłej wody, ciuchy z second handów, podwórka pełne drobnych interesów, samotne macierzyństwo i milion innych przyjemności to nowy folklor. Nowy "styl życia". Jaki on ciekawy, jaki barwny, jaki dziwny! W sam raz dla etnografów do badania. Nie trzeba daleko jechać, by odnaleźć niezbadane tereny. Wraz z rozwarstwieniem społecznym lądy się zaczerniają. Dzięki społecznym marginalizacjom góry wędrują do Mahometów.

Ale ale: oddaję honor etnografom. "Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy" Tomasza Rakowskiego to książka, która udowadnia, że można pisać bez upupiania o ludziach, którzy ugrzęźli w systemowej nędzy. Bez robienia z nich obcych, dzikich, fascynujących okazów ludzkich.

Na koniec swoista odpowiedź: wrzut sprzed kilku tygodni na warszawskim Żoliborzu. W inteligenckiej dzielnicy ludzi Dobrze Wychowanych, Wykształconych, Dystyngowanych oraz Zamożnych pojawiła się skandaliczna dziura w kulturze. Lepkie paluchy, żałoba za paznokciami i wrzask na przyjęciu, gdzie goście mówią ściszonym głosem, rubaszny rechot w oazie perlistych uśmiechów.


Nienawiść to Trzecia Furia. Megera. Siostra Gniewu i Zemsty. Zła emocja - powiedzą terapeuci. Nauczą, jak ją okiełznać. Nauczą tych, których stać na terapię. Tylko czy to ta sama nienawiść? Zła emocja? Cóż. Czasem bez złych emocji nie da się przeżyć. Czasem tylko one ci zostają, gdy chodzisz po pięknych dzielnicach pięknych ludzi pięknie ubranych i żyjących pięknymi problemami. Nie wolno ci tego powiedzieć, wszak zawiść, wszak zazdrość, wszak resentyment! Nie wolno ci nawet pisnąć, bo wyjdziesz na maluczkiego. Zostaje tylko ta chwila wolności, gdy nocą wychodzisz z puszką na miasto.

Cicho nad Freedom Flotillą. Cicho jak nad trumną. Nieproporcjonalnie cicho do wydarzenia.

Konwój wiozący odciętej od świata Strefie Gazy produkty „zakazane” takie jak cement, papier, AGD, był zarazem – a może przede wszystkim - polityczną prowokacją. Został zaatakowany przez wojska izraelskie. 10 osób zginęło. Resztę z ok. 700 osób płynących na statkach aresztowano. Większość aresztowanych deportowano. Brakuje informacji, ilu spośród uczestniczek/ów FF miało obywatelstwo izraelskie. Władze Izraela są w tej sprawie stroną, więc można domyślać się, że ograniczają dostęp do informacji, które obciążałyby ich odpowiedzialnością za bezpodstawny atak i pokazywałyby, że wśród samych Izraelczyków - nie mówiąc o Żydach – nie ma jednomyślności w tzw. „sprawie palestyńskiej”.

Nie na polityce Izraela chciałabym się jednak skupić, lecz na skrępowaniu w mówieniu o niej. Wątki, które temat ten uruchamia, tworzą splątaną sieć, w której trudno wykonać ruch, by jeszcze bardziej się w nią nie zaplątać. Im bliżej Polski, tym sieć staje się gęstsza od tutejszych kontekstów. Spróbujmy zatem zaledwie kilka nitek z tej sieci wyciągnąć. Spróbujmy co nieco rozplątać.

Izraelczycy i Żydzi
Po ataku na FF portal Lewica.pl wystosował oświadczenie, w którym czytamy między innymi: „Pragniemy przy tym podkreślić, że protestujemy przeciwko syjonistycznej polityce rządu Izraela, uznając prawo do samookreślenia wszystkich społeczności narodowych na Bliskim Wschodzie. Wśród Żydów, podobnie jak wśród Palestyńczyków, wielu z nas ma znajomych i przyjaciół. Tym bardziej trudno jest nam pogodzić się z faktem, że nacjonalistyczni politycy robią tyle złego.” Zdanie to odczytuję jako gest odżegnania się od antysemityzmu i uprzedzenia ewentualnych zarzutów o takowy. Gest dość nieporadny, bo retoryczny zabieg: „mam wielu przyjaciół-Żydów” powtarzany jest jak mantra właśnie przez antysemitów. Analitycy dyskursu trafnie rozpoznali go jako próbę uprawomocnienia antysemickich przekonań poprzez nadanie im charakteru trzeźwej oceny faktów, nie mającej nic wspólnego z emocjami – a zatem także sympatiami lub antypatiami - osoby je wyrażającej. Niedopowiedziana, druga część tego zdania ma w sobie sławetny komponent „ale”. Całość brzmiałaby mniej więcej: „Mam wielu przyjaciół wśród Żydów, więc nie jestem antysemitą, ale wiem, że Żydzi...”.

Zastanawiające także, czy – w końcu także mój, bo czytam go i piszę dla niego - portal mógłby wystosować oświadczenie o treści: „Wśród nas jest wielu Żydów” oraz dlaczego jednak tak się nie stało. Bo wobec garstki Żydów w Polsce ich zagęszczenie wśród redakcji byłoby niewiarygodne? Bo w obliczu nazwy i charakteru portalu podpadałoby ono pod stereotyp żydokomuny? A może jeszcze bardziej przypominałoby to antysemicki dyskurs o Żydach, którzy mówiąc źle o Żydach, są najlepszym dowodem na to, że antysemici mają rację, no bo „skoro nawet oni...”? Nie wiem, co trzeba było napisać. Być może to, co zostało napisane. Nie ma tu chyba dobrego rozwiązania i to najlepiej pokazuje zawiłość mówienia o Żydach i Palestyńczykach w polskim kontekście.

Oświadczenie portalu odczytuję także jako potrzebną próbę wprowadzenia porządkującego rozróżnienia na Izraelczyków i Żydów. Rozróżnienie to postulowane jest przede wszystkim przez Żydów, którzy sprzeciwiają się polityce Izraela i nie chcą być z nią utożsamiani. Izraelczyk to kategoria państwowa. Określa osobę, która ma obywatelstwo Izraela i mieszka w państwie Izrael. Żyd to dla jednych kategoria etniczna, dla innych społeczno-kulturowa, dla jeszcze innych religijna. Dla tych zaś, którzy posługują się nią do opisu samych siebie, często kategoria społeczno-kulturowej i/lub rodzinnej autoidentyfikacji. Żyd to osoba należąca do rozproszonej po świecie społeczności, traktowana jako Żyd ze względu na przekonanie, że jej pochodzenie determinuje jej sposób życia i myślenia albo traktująca tak samą siebie ze względu na akces do rozmaicie rozumianej – czasem świecko, czasem religijnie, czasem tradycyjnie, czasem postępowo - żydowskości. Izraelczyk to ktoś, kto mieszka w Izraelu i poprzez obywatelski akces współtworzy tamtejszą państwowość.

Rozróżnienie na Żydów i Izraelczyków jest próbą wyjścia poza kategorie narzucone przez daleko przedwojenny dyskurs narodowy. O tym, jak trudno poza niego wyjść, niech świadczy fakt, że ciągle postrzegamy państwa w kategoriach ziemi zamieszkałej przez jeden, monolityczny „lud”, który ma jakieś specyficzne cechy, zwane narodowymi. Przekonanie to szczególnie silnie działa właśnie w odniesieniu do Izraela, bowiem „Żydzi” jako kategoria ujednolicająca, piętnująca i separująca ma wyjątkowo długą i bogatą historię.

Należy wspomnieć, że są Żydzi, którzy w akcie protestu wobec polityki segregacji zrezygnowali z tożsamości izraelskiej i opuścili ten kraj. Są także Izraelczycy, którzy właśnie w ramach obywatelskiej działalności próbują na miejscu przeciwdziałać tej polityce. Są i tacy, którzy zapytani o to, kim są, ze szczególną uwagą dobierają słowa próbując tak definiować tożsamość, by w obręb bycia Izraelczykiem włączać społeczność, której prawa do tego odmówiono, czyli Palestyńczyków. Mówią o sobie na przykład, że są żydowskimi Palestyńczykami lub palestyńskimi Żydami. Te identyfikacyjne manewry brzmią kuriozalnie, bo dotykają kuriozalnych granic tego, co jest „do pomyślenia”.

Dodajmy, że granice tego, co do pomyślenia nie pokrywają się z tym, co jest możliwe „do zrobienia”. Przeciwnie. Właśnie dlatego, że Zagłada wymagała zbyt wielkiego wysiłku w likwidacji dyskomfortu myślowego, a być może po prostu na niego skazywała, tak wielu odmówiło sobie – i innym - pomyślenia o niej wtedy, gdy miała ona miejsce. Granice myślenia wyznaczają granice widoczności, ale nie wydarzeniom. Myślę, że kiedy mechanizmy budowania tożsamości nie podlegają refleksji i próbie nadania im świadomego charakteru, wtedy uruchamia się ich najbardziej niebezpieczny potencjał. Być może jednak jest to zbyt duża wiara w siłę rozumu.

„Antysyjonizm” i antysyjonizm
W uszach wyczulonych na antysemickie kalki hasło „antysyjonizm” brzmi podejrzanie. I słusznie. Właśnie pod tym hasłem w latach 1967-1968 rozpętano w Polsce antysemicką kampanię, która miała na celu wskazać, że ówczesne antyrządowe wystąpienia to robota „obcych”. Pojęcie „antysyjonizmu” kolportowano m.in. z przedwojennego dyskursu komunistów – także żydowskich – którzy w syjonizmie upatrywali idei narodowej, reakcyjnej wobec postulatu wspólnej, ponadnarodowej walki z wyzyskiem, a pojęcie narodu uważali za w najlepszym razie fałszywą diagnozę przyczyn tegoż wyzysku. Dodać trzeba, że jednym z powtarzanych na ulotkach Komunistycznej Partii Polski haseł było: „O prawo mniejszości narodowych do samookreślenia, aż do oderwania się”. Przedwojenny komunizm nie był - jak dziś próbuje się go przedstawiać - aż tak zapatrzony w walkę klas, by nie widzieć innych kontekstów dyskryminacji.

O ile dziś Żydami nazywa się Izraelczyków, o tyle w 1968 r. polskich Żydów – a może żydowskich Polaków - nazwano syjonistami przypisując im tym samym wspólne poglądy polityczne i stosunek do wydarzeń na Bliskim Wschodzie. Antysemityzm był oficjalnie potępiony, więc, by nie używać słowa „Żyd” ludzi wybranych na kozłów ofiarnych naznaczano słowem „syjonista”.

Tymczasem zgodnie z doktryną syjonistyczną syjonistą jest ten, kto popiera powstanie, trwanie i obronę granic żydowskiego państwa, otwartego na przyjmowanie Żydów z całego świata i zdefiniowanego jako wspólnota narodowa. W obrębie tak zakrojonej wspólnoty nie ma miejsca dla Palestyńczyków, na ziemiach których państwo to zostało wybudowane.

Już pod koniec XIX w. syjonizm był traktowany jako pochodna ideologii nacjonalistycznej. Co ciekawe, ideę utworzenia państwa Izrael i zgromadzenia tam Żydów z Europy popierali m.in. endecy, bo upatrywali w tym rozwiązaniu bliskiej im idei państwa jako skupiska jednego narodu oraz pozbycia się Żydów z Polski. Aktualnie myślenie to znajduje kontynuacje w dylematach skinheadów, czy popierać Palestyńczyków – w imię rozniecania antysemityzmu, czy popierać Izraelczyków – w imię rozniecania islamofobii.

W kontekście historii Izraela ludzie określający się dziś mianem antysyjonistów – spośród których ogromna cześć to Żydzi - uważają, że idea żydowskiego państwa – jak każda idea państwa narodowego - prowadzi do wykluczenia i przemocy i że zamiast trzymać się rasistowskiej wizji wspólnoty, Izrael mógłby być państwem wielonarodowym, czego jednym z pożądanych skutków byłby koniec wojny wydanej Palestyńczykom w momencie wygnania i separacji.

Kogo wolno pytać
Brak rozróżnienia na Izraelczyków i Żydów z jednej strony, z drugiej zaś antysyjonizmu jako pojęcia, które posłużyło do antysemickiej nagonki, od antysyjonizmu jako sprzeciwu wobec XIX-wiecznej doktryny politycznej wcielanej dziś w życie sprawia, że boimy się krytykować Izrael, bo grozi to zarzutem o antysemityzm lub, co gorsza, faktycznym powieleniem antysemickich przesądów. Choćby poprzez język, którego używamy.

Media głównego nurtu przyjęły wobec powyższego taktykę, zgodnie z którą swoiste „bezpieczeństwo” – a może raczej glejt poprawności - zapewni im zapraszanie do komentowania polityki Izraela niemal wyłącznie ludzi o publicznej identyfikacji żydowskiej i poglądach umiarkowanie syjonistycznych.

I tak Jan Gebert, pytany o ocenę ataku na FF rzekł, że gdyby był Izraelczykiem domagałby się wyjaśnień od izraelskiej armii, jak oni mogli tę akcję tak skopać, skoro tyle czasu się do niej przygotowywali (Tok Fm, 2/6/2010). Zdaniem Geberta był to niewątpliwy błąd dowodzącego, który powinien zostać pociągnięty do odpowiedzialności za postawienie swoich żołnierzy w sytuacji, w której ci „spanikowali”.

Zgadzam się, że żołnierze każdej armii – także zwycięskiej - są ofiarami struktury, w ramach której przyszło im się znaleźć, a która daje innym prawo do narażania ich zdrowia i życia oraz czyni z nich potencjalnych morderców. Nie lubię przedstawiania żołnierzy – nawet dobrowolnych, nawet komandosów – jako ludzi ze stali, których stać na wszystko, bo zamiast krwi mają kostki lodu, a zamiast uczuć – metalowe blaszki. Niemniej informacje o planach, liczebności, trasie i zamiarach FF były ogólnie dostępne. Na długo przed przypłynięciem FF w pobliże Gazy, wojsko Izraela ostrzegało, że ćwiczy pacyfikację konwoju. Konwoju przygotowywanego od wielu miesięcy, w ramach wolontariackiej współpracy wielu organizacji i ludzi, bez zaplecza militarnego i państwowego. Dlatego trudno uwierzyć, by wywiad izraelski – podobnie zresztą jak Hamas - nie miał na pokładach FF swoich agentów. Tym trudniej uwierzyć, by przy abordażu armia izraelska pozwoliła sobie na spontaniczność. Trudno nie mieć wrażenia, że taki przebieg wydarzeń wliczono w koszta lub, co gorsza, zaplanowano jako wyraźny sygnał: „W obronie aktualnej polityki palestyńskiej jesteśmy skłonni do wszystkiego”.

W wypowiedziach komentatorów uderza przede wszystkim, że ani cytowany Jan Gebert, ani Uri Huppert, o którym za chwilę, ani Konstanty Gebert na łamach "Gazety Wyborczej" nie odnieśli się ani do izraelskiej polityki wobec Palestyńczyków, ani do zasadności blokady Strefy Gazy, ani do koncepcji Izraela jako państwa narodowego, ani do etycznego wymiaru drastycznego w skutkach ataku izraelskiej armii. Z ich perspektywy ważne jest jedynie, na ile wydarzenie to pomoże lub zaszkodzi wizerunkowi Izraela, na ile wzmocni, a na ile osłabi rząd, który na nie zezwolił. Perspektywa szersza niż państwowa nie ma tu racji bytu. Wraz z nią znikają ludzie, którzy podjęli ryzyko udziału w FF. Znika idea, która nimi kierowała i dyskusja nad nią. Znikają wreszcie Palestyńczycy – z ich niereprezentowaną historią, bagatelizowaną traumą i dzisiejszym opłakanym położeniem.

Arab – antysemita, Arab - terrorysta
Z kolei na pytanie, jak Izraelczycy ustosunkowują się do wojskowej akcji przeciwko FF, Uri Huppert odpowiedział: „Dla współczesnych Izraelczyków nie jest zrozumiałe promowanie postaw pacyfistycznych wobec Hitlera” (Tok Fm, 2/6/2010). Co ma piernik do wiatraka? Tyle, co polityka historyczna do historii. Czyli dużo, ale na krętej ścieżce.

Truizmem jest, że polityka historyczna Izraela opiera się na Zagładzie. Zaraz za wzmocnionym poczuciem zagrożenia idzie przekaz, że można się przed tym zagrożeniem chronić jedynie siłą militarną. Jaki był niegdyś efekt jej braku – pokazała historia. Tego ciągu przyczynowo-skutkowego uczą się izraelskie dzieci, które na rok przed pójściem do wojska zwiedzają Europę śladami Szoah.

W obliczu niechcianej przez syjonistów obecności Palestyńczyków na terenie Izraela, kolejnym krokiem jest wskazanie na Palestyńczyków jako na dzisiejsze oblicze siły zagrażającej Żydom. „Naturalnym” sojusznikiem takiego przekonania staje się islamofobia, zgodnie z którą cywilizowanemu, pokojowemu światu zagraża barbarzyński świat arabskiej hordy, czekającej tylko okazji do rozlewu krwi. Mieszkańcy pierwszego są świeccy, porozumiewają się bez przemocy i na drodze kompromisów. Główną praktyką i rozrywką mieszkańców drugiego jest terroryzm.

Zatrzymajmy się przy nim chwilę. Czym jest terroryzm? Bronią słabych. Która jest zawsze słabą bronią*. Potwierdza jedynie stereotypy na temat grupy, która taką broń stosuje – jako spiskującej, pełnej wrogich intencji, obłudnej. Abstrahując od krzywdy, którą terroryzm wyrządza swoim przypadkowym i nieprzypadkowym ofiarom, nie jest on bronią skuteczną. Przeciwnie: wzmacnia represje, przeciwko którym bywa wystosowywany. Tym bardziej warto postrzegać go jako akt desperacji lub cyniczny akt swoistej gry politycznej, na której cierpią jeszcze bardziej ludzie, w imieniu których jest on rzekomo stosowany. Cenię sobie hasło: ”Wojna to legalny terroryzm”, bo nadzwyczaj trafnie wyraża ono, że poza kontekstem władzy i nierównowagi sił pojęcie terroryzmu traci jakikolwiek sens.

Utratę tego sensu możemy obserwować w polu dyskursu, gdzie hasło „terroryzm” lub „terrorysta” funkcjonuje jak łatka naklejana dla oznaczenia „złych”, „podstępnych”, „strasznych” ludzi. Mój wywód nie ma na celu relatywizacji cierpienia ofiar terroryzmu, choć właśnie tak zostałby w ramach odpisywanego tu dyskursu odebrany. Zasadą nim rządzącą jest szantaż podobny do tego, jaki stosuje dzisiejszy rząd Izraela mówiąc, że ONZ nie miała „moralnego prawa” potępić ataku na FF.

Chodzi tu o utożsamienie krytyki polityki Izraela z antysemityzmem i porównanie jej z przedwojenną argumentacją antyżydowską oraz budowanie przekonania, że ze względu na historię żydowskiej diaspory państwu Izrael "więcej wolno".

Szczególny kłopot, jaki stanowią Żydzi wypowiadający się krytycznie o Izraelu, rozwiązuje hasło „self-hating Jew”. Pozostając na chwilę w obrębie tak patologizującej kategorii wypadałoby się zastanowić, czy nie podpada pod nią bardziej nieustanne udowadnianie siły, sprawczości i „męstwa” po to, by zaprzeczyć stereotypowi Żydów „chuderlawych, kobiecych, skłonnych do dewiacji i o słabej woli”, którego dobitnym wyrazem jest ciągle powtarzany slogan „Żydów idących jak branki na rzeź”.

W co gra Hamas?
Po zaatakowaniu FF wybierałam się pod ambasadę Izraela na spontanicznie zwołaną demonstrację. Chwilę przed wyjściem przeczytałam w gazetach, że... po ataku na FF Hamas oraz irański negacjonista Mahmud Ahmadineżad nawołują do demonstrowania pod ambasadami Izraela. Zdjęłam buty. Wściekła, odmówiłam cynicznego zagospodarowania mojego sprzeciwu przez organizacje i ludzi, z którymi nie mam i nie chcę mieć nic wspólnego. Czy to była słuszna decyzja? Nie bronię jej. Równie słuszną byłoby pójść na tę demonstrację mimo, że podłączą się pod nią i tacy, których ucieszy, że „Żydom się trochę dostanie”. Może najwłaściwiej byłoby zabrać publicznie głos i powiedzieć: „Nie popieram Hamasu. Nie usprawiedliwiam ani jednego samobójczego ataku w Izraelu. I (a nie: ale) uważam, że to, co Izrael robi Palestyńczykom wpisuje się w haniebną tradycję rasowej i kulturowej segregacji, że izraelska polityka wobec Palestyńczyków jest wyniszczaniem i upokarzaniem ludzi, manifestacją władzy i aktem subordynacji i że nie ma ona nic wspólnego z, jak twierdzą jej propagatorzy, walką z terroryzmem. A to, co zrobiono uczestniczkom i uczestnikom FF uważam za zbrodnię”.

Ale problem jest dużo większy niż jednorazowa decyzja: iść czy nie iść na demonstrację. W syjonistycznym dyskursie Palestyńczycy są utożsamiani z Hamasem, a ten z terroryzmem wymierzonym w Izrael i Żydów. Hamas nie próbuje temu utożsamieniu zapobiec, przeciwnie: rości sobie pretensje do reprezentowania Palestyńczyków. Swoimi działaniami przyczynia się do utrwalenia zbitki Palestyńczyk – terrorysta, która z kolei działa na korzyść zwolenników aktualnej polityki Izraela, bo potwierdza tylko ich tezę, że jedynie zamordystyczna polityka zapewni Izraelczykom bezpieczeństwo. W tym sensie utożsamienie to jest w interesie zarówno Hamasu, jak i aktualnych władz Izraela. Cierpią na nim przede wszystkim Palestyńczycy, ale także – z zachowaniem proporcji - Izraelczycy i Żydzi.

* Pierre Bourdieu pisał tak o kobietach kabylskich, które stosują tzw. kobiece sposoby na neutralizowanie męskiej władzy, takie jak magia, czary itd. Sprawia to, że mężczyźni dostają „dowód” na to, że nie powinni im ufać i że dominacja nad kobietami jest konieczna.

Słownik Mizoginii - odsłona druga. Dziś hasło na literkę e: EKSPERT.

Przypadek pierwszy (najświeższy):
Czwartek. Jadę do serwisu rowerowego z prośbą o regulację hamulców. Nie do wiary: w roli przyjmującej zamówienia jest kobieta! Pierwszy taki przypadek od 11 lat.

Wyszła zza lady z kluczami, przedni wyregulowała mi w 60 sekund. Oceniła, że powinnam wymienić dwie części. Poleciła przyjechać na wymianę w poniedziałek.

Pytam, czy teraz coś płacę. Ona na to: gratis. Mówię: to niech mi pani doliczy w poniedziałek. Wychodząc słyszę, jak pracujący z nią mężczyzna zrzędzi, że znowu obsłużyła kogoś za darmo i że ją naciągnęłam, bo nigdy tu nie wrócę.

Poniedziałek. Jadę na wymianę. Cudownie: znowu ona. Niestety: wysyła mnie do pokoju "chłopaków", bo to oni będą dłubać przy rowerze. No to idę. Na moją prośbę wymiany chłopak pyta: "A po co?" Mówię, co powiedziała jego koleżanka.

Z dalszej rozmowy wynika, że jego zdaniem nie ma tu nic do wymiany, ale powinnam zostawić rower na dwa dni, on go obejrzy i oddzwoni powiedzieć, co trzeba zrobić i ile to będzie kosztować.

Mówię na to:
- Czy w takim razie może mi pan jedynie wyregulować tylni hamulec? Teraz? Od ręki?
- Wolałbym nie. To zajmie 10 minut, ale w trakcie może się okazać, że jest grubsza robota na dwie godziny, a ja tu mam kolejkę rowerów. (Tu następuje długa przemowa na temat zagrożeń, które mogą czyhać w okolicach hamulca).
Zabieram rower i wychodzę.

Podsumujmy:
- Coś, co jej zajęło 60 sekund, jemu ma zająć 10 minut z przedłużeniem na 2 godziny.
- Jeden pracownik podważył kompetencje drugiego pracownika, który - jaki dziwny zbieg okoliczności - jest kobietą.
- Ona zrobiła to, o co prosiłam. On uznał, że nie wiem, o co proszę albo że proszę o coś, czego nie potrzebuję i poinformował mnie, czego potrzebuję naprawdę. Chociaż sam jeszcze nie wie, co to jest, bo musi to dopiero sprawdzić. Za to wie już, że to będzie kosztować.
- Wizyta u niej była skuteczna i trwała 2 minuty. Wizyta u niego była nieskuteczna i trwała 10 minut.

Przypadek drugi (starszy):
Giełda fotograficzna w warszawskiej Stodole. Podchodzę do mężczyzny, który sprzedaje tylko jeden typ towaru: negatywy do aparatów. Ma duży wybór. Proszę o 10 sztuk, podaję dokładne informacje, których. Nieopatrznie używam słowa "klisza".
On (nie patrząc na mnie): Nie mam klisz. (Natychmiast zwracając się do następnego w kolejce klienta): Co dla pana?
Ja: Jak to?
On: To są filmy, a nie klisze.

Prawidłowa nazwa na materiał światłoczuły do aparatu małoobrazkowego to: film. Załatwił mnie.

Przypadek trzeci (nie mój):
Ona uprawia wspinaczkę od 10 lat, on jest początkujący - zaczął, bo ona go namówiła, żeby spróbował.

Idą razem do sklepu ze sprzętem do wspinaczki. Wybierają linę. Sprzedawca mówi tylko do niego. Na nią nie patrzy. Zwraca się do nich w liczbie pojedynczej, bo zwraca się do niego. Wypytuje, jakiego typu, jakiej długości, do jakich celów.

On konsultuje wszystko z nią, ona udziela informacji i podejmuje decyzje. Kiedy lina zostaje wybrana okazuje się, że ten typ dostępny jest w dwóch kolorach. Wtedy sprzedawca zwraca się po raz pierwszy do niej:
- To może pani wybierze kolor?

***

Do panteonu ekspertów należą także sprzedawcy i serwisanci komputerowi oraz sprzętu elektronicznego i AGD pokaźnych gabarytów. A także doniosłych celów: w dziale z depilatorami i blenderami można spotkać kobietę-ekspertkę, ale tam, gdzie są pralki lub plazmy - już nie bardzo.

Jeśli zatem jesteś kobietą, która wybrała się do sklepu:
- rowerowego
- fotograficznego
- komputerowego
- elektronicznego
- ze specjalistycznym sprzętem sportowym
- warsztatu samochodowego
i wiesz, po co tam przyszłaś, a trafiłaś na sprzedawcę lub serwisanta w typie eksperta (w takich sklepach masz na to 95% szans), masz dwie strategie do wyboru:

1. Poprosić o to, po co przyszłaś i próbować nie dać sobie wmówić, że nie wiesz, o co prosisz, że na niczym się nie znasz, że jesteś śmieszna oraz żałosna, jeśli myślisz, że się jednak znasz oraz że prędzej czy później przekonasz się, że to ekspert, a nie ty, miał rację.
Plusy:
- dostaniesz to, po co przyszłaś (jeśli ze złości ekspert nie powie ci, że tego akurat nie ma. Nie miej nadziei: powie ci to na koniec konwersacji).
Minusy:
- dużo wysiłku włożysz w to, by nie dać się upupić tekstami w rodzaju: "ja pani tylko dobrze radzę, a pani zrobi jak tam sobie pani wymyśliła w tej ślicznej główce"
- dużo cierpliwości włożysz w to, by nie dać się sprowokować do odpowiadania na pytania: "Czy pani w ogóle wie, co to jest RAM"?
- dużo czasu poświęcisz na wysłuchanie wykładu, który ma na celu udowodnienie ci, że nie wiesz, o co pytasz i co kupujesz
- zostaniesz kilka razy obrażona
- nie dostaniesz żadnej zniżki
- wychodząc usłyszysz komentarze i podśmiewanie się z ciebie
- nie będziesz chciała wrócić do tego sklepu, co z czasem bywa kłopotliwe, bo ta strategia sprawi, że wybór placówek, z których możesz jeszcze skorzystać, kurczy się prędko
Atuty:
- znajomość specjalistycznego żargonu, bez którego co prawda wszystko da się powiedzieć, wyjaśnić, załatwić i kupić, ale nie da się zaprezentować jako ekspert

2. Udawać kogoś, kto się nie zna i nie wie, czego chce, nie używać żadnych fachowych nazw, bo one tylko sprowokują eksperta do agresji.
Plusy:
- na pewno COŚ kupisz
- wizyta przebiegnie w miłej atmosferze
- dostaniesz rabat
Minusy:
- być może kupisz coś, czego nie potrzebujesz lub co nie pasuje do sprzętu, który już posiadasz
- wydasz dwa razy więcej pieniędzy niż planowałaś
Atuty:
- upodobania aktorskie

I tak źle, i tak niedobrze. Albo będziesz sobą i zostaniesz za to ukarana, albo zagrasz idiotkę i zostaniesz za to wynagrodzona miłym traktowaniem. Jeszcze jedna odsłona tego, co w specjalistycznym języku studiów nad płcią kulturową nazywa się: podwójne wiązanie.

Nie cierpię Wawelu. Nie cierpię tego typu miejsc bogoojczyźnianych pielgrzymek i narodowych uniesień. Nie cierpię kapiących przepychem, złotem i purpurą ołtarzy monarchii. Wraz z zachwytami nad nimi, wraz z ciszą nakazaną tam zwyczajami lub przez wszędobylskie tablice subordynujące, wraz z zadzieraniem głowy, by spoglądać w srogie, poważne, dostojne twarze sportretowanych królów, wciąż oddaje się hołd staremu porządkowi.

Stiuki, wazy, gobeliny, mozaiki, rzeźby, żyrandole, portrety dam, obrazy bitew, historie królewskich rodów to przejawy epok, które je stworzyły, to zapis ówczesnych gustów, to wyraz zasobności dworu. To butne manifestacje przepaści, jaka dzieliła władających od poddanych. Wozimy tam kolejne szkolne roczniki z całej Polski. Zmuszamy dzieci, by na te widoki pokorniały. Szkolimy w podziwianiu autorytarnej, nieznoszącej sprzeciwu, aroganckiej władzy. Uczymy je nostalgii wobec tamtych czasów. Czasów zmitologizowanych jako "złote". Pełnych dzielnych rycerzy z mieczami, pięknie śpiących królewien i wielce mądrych królów. To z nimi utożsamia się kwiat młodzieży polskiej, bo na Wawelu próżno szukać znaków, że za czasów monarchii żył - i jak żył - ktokolwiek poza rodziną królewską, dworem i obsługującymi go artystami. Nikt zwiedzającym Wawel nie powie, że w tamtych czasach nie na tron mieliby szanse, lecz na odrabianie pańszczyzny, opłakiwanie synów wcielanych do armii albo patrzenie, jak bezkarność panów niszczy życie najpierw im, a potem ich córkom. Bo na Wawelu nie ma historii choćby tych, którzy go budowali własnymi rękami. Ani tych, którzy musieli wykarmić jego dwór. Nie ma tam pamiątek po ludziach, którzy feudalizmu czcić nie mają za co. Chętniej by go przeklęli.

Prawomocna historia państwa, a za nią historia jako szkolny przedmiot nauczania, to wciąż historia zwycięzców. Nie tylko międzykrajowych wyżynanek, na które kolejni władcy, błogosławieni przez kolejnych biskupów, wysyłali tabuny ludzi. Także tych wewnętrznych, których jedynym zwycięstwem, traktowanym jak zasługa, było urodzić się w odpowiedniej rodzinie.

Już nie wypada jawnie głosić, że komuś się z urodzenia bardziej należy niż innym, więc demokracje wynalazły rozmaite sposoby, by przywileje urodzenia ukryć pod pozorami, z których najcwańszym jest tzw. powszechny dostęp do edukacji. Pielgrzymując do miejsc takich jak Wawel - zamiast traktować je jako dokumenty historii - wciąż jednak afirmujemy najbardziej arbitralne hierarchie i porządek, który je podtrzymywał. To, co wzbudza estetyczne ochy i achy to nic innego jak znaki przemocy, dzięki której władza mogła być utrzymana. Na lekcjach historii każdą rewolucję przedstawia się jako atak rozjuszonej, brudnej, chamskiej tłuszczy na delikatnych, wrażliwych na sztukę, dystyngowanych władców. Wawel to epoka świetności tych ostatnich. To wcielenie właściwego stosunku do nich - pełnego nabożnego podziwu, ewentualnie niezrozumienia. To przypominanie tłuszczy, że wobec władców przybierają rozmiary mrówek. Wciąż to sobie robimy. Wciąż robimy to naszym dzieciom.

Czego tu zatem bronić przed tragicznie zmarłym prezydentem? Co to znaczy, że ktoś "nie zasłużył" na Wawel? Jeśli ktoś ma być na Wawelu, to niech to będą właśnie konserwatyści, tęsknie usposobieni do czasów, gdy władza nie musiała się z niczego tłumaczyć. Ja traktuję grób na Wawelu jako przejaw alienacji władzy. Tej dosłownej lub tej, która objawia się w polu kultury. Osobiście chciałabym być pochowana wśród świata, którego częścią się czułam i który przyjmował mnie jako swoją część. Jeśli rodzina pary prezydenckiej stwierdziła, że takim właśnie światem był dla zmarłych Wawel - czemu im go odmawiać?

Broniąc pałacu przed królem, wciąż dajemy wyraz przywiązania do idei pałacu.

A po co pani ona? - mówią lekarze kobietom, które pytają, dlaczego podczas operacji usunięcia torbieli na jajnikach albo fragmentu szyjki macicy wycięto im przy okazji macicę. - Przecież i tak nie będzie już pani rodzić.

Po co pani macica? - to zaklęcie usłyszały setki kobiet. - Kobiece narządy rodne są przedmiotem naszej troski póki jesteście potencjalnymi reproduktorkami - mogliby dopowiedzieć lekarze. - Potem przestajecie być użyteczne, więc im więcej wam wytniemy, tym większą mamy gwarancję, że nie będziecie nas znowu kłopotać. Nie myślcie sobie, drogie panie, że macica i narządy rozrodcze to kawałki waszych ciał, fragmenty większej całości, integralne części waszego jestestwa, towarzyszki od urodzenia do śmierci. Macica to własność państwa i póki się państwu przydaje - bo rodzicie mu więcej obywateli - będzie swoje włości reperowało. Wraz z końcem użyteczności państwo rękami państwowych lekarzy pozbędzie się zbędnego balastu. Przecież nie będzie łożyć na utrzymanie niepotrzebnego mu sprzętu.

Także innego typu leczenie ludzi starszych wydaje się lekarzom mocno wątpliwe. "Jest pani za młoda na taką chorobę" - mówił mi każdy doktor, gdy mając 20 lat leczyłam dokuczliwą chorobę uszu. To zdanie było jak błogosławieństwo. Znaczyło: zajmiemy się panią. Od tamtej pory wiem jednak, że jeśli choroba wróci gdy będę mieć lat pięćdziesiąt, lekarze postąpią zgodnie z tą samą cichą umową. W tym wieku pacjenta już nie dokłada się "wszelkich starań", a jedynie zbywa lub poleca "przyzwyczaić" do fizycznych uciążliwości.

Ciekawa jestem, czy w szkołach medycznych można usłyszeć wprost wyrażony pogląd, że wartość komfortu życia maleje wraz z wiekiem. A może jest to na tyle oczywiste, że nikt tego zdania nie musi nawet wygłaszać? Mnie jednak zastanawia, dlaczego młoda osoba ma prawo do braku fizjologicznych kłopotów i bólu, a stara osoba już nie. Dlaczego ciało młodego człowieka jest warte większego wysiłku i dbałości niż ciało stare. Czyżby starzy ludzie mniej cierpieli? Mieli podwyższony próg bólu? Może lekarze wychodzą z założenia, że starsi ludzie mają już czas na chorowanie? A przecież kłopoty fizyczne nasilają się wraz z wiekiem. Mnożą. Nakładają jedne na drugie. Czynią ludzi coraz bardziej bezradnych jeszcze bardziej bezradnymi. Pogłębiają poczucie bycia niepotrzebnym, niedopasowanym, nieaktualnym.

Niepisanymi zasadami medycyna sankcjonuje to, starszym i starym ludziom funduje codzienność pozaszpitalna. Codzienność, której tempo potrąca i przewraca tych, którzy nie mogą się do niego dopasować. Która parska i prycha na chodzących wolno, niedowidzących, źle słyszących, nieprzyzwyczajonych do nowych technologii. Która odmawia miejsca długo liczącym pieniądze przy kasie, płacącym rachunki na poczcie, dopytującym, przestraszonym. Która wkurza się na tych, co stają po niewłaściwej stronie ruchomych schodów, w autobusach walczą o miejsca siedzące. Która nie zauważa ich braku w kinach, teatrach, na kursach językowych, zajęciach sportowych, na lotniskach, dworcach, w knajpach. Która starych mężczyzn potrafi dowartościować jako mądrych, stare kobiety zaś - ośmieszać wyzywając od "moherowych beretów", albo demonizować epitetami takimi jak 'jędza' lub 'stara baba'.

Ośmieszanie i demonizowanie to zabiegi stare nie jak kobiety, na których są stosowane, lecz jak męska dominacja. Neutralizują potencjał tkwiący w kobiecej starości. Potencjał zgoła rewolucyjny. Doświadczone, pozbawione skrupułów, nie mające wiele do stracenia, podsumowujące życie kobiety - takie nie są bezpieczne. "Jędze", "wiedźmy", "czarownice" i "stare baby", których specyficzną odmianą jest "teściowa" to zazwyczaj kobiety, które z racji wieku i doświadczeń osiągnęły swoistą autonomię od rynku seksualnego. Autonomia ta pozwala im mówić co myślą. O mężczyznach i do mężczyzn. O świecie społecznych gier i relacji. Uruchamia cięty język, wstrzymuje wyparzanie gęby, wyzwala złośliwość, ostrość widzenia, bezpardonowość. "Stare baby" pozwalają sobie widzieć to, na co patrzą i głośno mówić, co widzą. Przywilej nie dany kobietom, które nie opuściły parkietu heteroseksualnych kontredansów i próbują na nim jeszcze coś ugrać. Coś za coś.

Wolność starych kobiet znają te wnuczki, które z babciami mogą rozmawiać dużo swobodniej niż z matkami. Którym babcie złożyły na ręce swoje losy, opowiedziane bez cenzury słów, myśli i uczuć.

Dzięki demonizowaniu, ośmieszaniu i protekcjonalności stare kobiety wstydzą się swojego wieku i niemożności, na które ten wiek wystawia. Milczą, bo ich język rzadko bywa dopasowany do tego, co i jak wolno powiedzieć.

Anna Świrszczyńska pisała o tym tak:

Jej uroda
jest jak Atlantyda.
Zostanie dopiero odkryta.

O jej miłosnych pragnieniach
pisało tysiące humorystów.
Najgenialniejsi z nich
weszli do lektur szkolnych.

Jedynie jej kochanie z diabłem
miało powagę
ognia stosu.
I mieściło się w człowieczej wyobraźni
jak stos.

Ludzkość stworzyła dla niej
najbardziej obelżywe
słowa świata.
("Stara kobieta")

I jeszcze tak:

Uciekła z domu starców.

Sypia na dworcach,
włóczy się ulicami, polami,
krzyczy, śpiewa, klnie
plugawo.

Z tyłu głowy, poza gałkami oczu
nosi w kościanym relikwiarzu czaszki
bunt.
("Bunt")

Wychowałam się w domu, w którym mieszkały kobiety. W domach z mężczyznami, które odwiedzałam, sprzątały kobiety, więc zazwyczaj było tam czysto i pachnąco. Kiedy pierwszy raz zamieszkałam w 'koedukacyjnym' lokum, zajęło mi trochę czasu nim pokumałam, dlaczego mimo pozorów czystości w ubikacji śmierdzi moczem, a jej skuteczne sprzątnięcie wymaga szorowania muszli klozetowej od zewnątrz, podłogi i ścian. W tym jakże doniosłym odkryciu pomogły mi niewątpliwie takie oto nalepki, które ujrzałam w domach umiejscowionych na tzw. zachodzie:



Sikanie na stojąco sprawia, że mocz rozbryzguje się nie tylko po muszli klozetowej, ale po całej ubikacji. Zasięg kropelek jest o wiele większy niż przypuszczacie, sikającym zaś nieobliczalne odnogi strumienia uchodzą uwagi, bo ich nie widać.

Jak powszechnie wiadomo - choć raz mogę powołać się na to, co powszechne! - na stojąco sikają mężczyźni. I na tym powszechność się kończy. Wbrew powszechnym przekonaniom bowiem nie wynika to z natury, lecz obyczajów i przyzwyczajeń.

Kiedy podobny obrazek powiesiłam w łazience wspólnego mieszkania, domownicy nie oponowali. Goście natomiast i owszem. Jeden, skądinąd uważający się za postępowego człowieka, orzekł, że "bez przesady". Inny sikanie na siedząco uznał za symboliczną formę kastracji. Trzeci przekonywał mnie, że podporządkowywanie się naklejkom to zniewolenie. Czwarty zaoferował wytrzeć po sobie nawet sufit, byleby nie musiał siadać na klopie.

Okazało się, że sikanie na stojąco to bastion męskiej niezależności, dowód męskości, wspólnota doświadczeń z tymi, co też tak potrafią. Siadanie na desce klozetowej zaś oznacza poddanie się, rozbrojenie, ujmę na honorze, udomowienie, pantoflarstwo. Jednym słowem: ukobiecenie. Dobry to przykład, że choć wielu mężczyzn lubi naigrywać się z feministycznego czepialstwa, nawet drobiazgów podkreślających męską tożsamość bronią oni jak niepodległości. A jeśli tak, to intuicyjnie wiedzą, że to, co symbolicznie "kobiece" oznacza to, co podporządkowane.

Sikanie na siedząco zapewni męskim toaletom publicznym, szpitalnym, szkolnym, klubowym i pubowym mniejszą smrodliwość i higieniczność, a ich sprzątaczkom - w tym zawodzie pracują głownie kobiety - mniej roboty. W domach sikanie na siedząco jest wyrazem szacunku do pracy wszystkich domowników, którzy ubikację sprzątają. Nie czarujmy się: ci domownicy to de facto domowniczki. Równy podział pracy domowej, zwłaszcza tej najbardziej niewdzięcznej i niehonornej, leży wciąż w sferze kobiecych marzeń. Albo, co gorsza, sprzątanie uważane jest przez kobiety za "kobiecy obowiązek". Kible szorują żony, matki, babcie, córki, konkubiny lub wynajęte do tego Ukrainki, a instrukcje radzenia sobie z niefrasobliwym sikaniem chłopców, mężczyzn i staruszków przekazują kolejnym pokoleniom kobiet.

Temat doczekał się piosenki Davida Rovicsa pod tytułem "Sit down to piss". W zabawny sposób autor zobrazował, że podział na prywatne i polityczne jest tyleż iluzoryczny, co korzystny. Korzystny dla tych, którzy, choć usta mają pełne ideałów, nie zamierzają zmieniać swoich nawyków, ani nawet się im krytycznie przyjrzeć. Jeśli zatem, szanowny czytelniku, odmawiasz sikania na siedząco, taka odmowa zazwyczaj oznacza jedno: nigdy nie szorowałeś kibla, bo robi to za ciebie mama, dziewczyna, żona, córka albo sprzątaczka.

Poniżej tłumaczenie utworu "Sit down to piss", autorstwa Marcina Starnawskiego. Szczególnie cenię sobie zwrot: "Sprawa może błaha wydać się/Gdy szczypie łzawiący gaz/Lecz tym, co może rozbić ruch/Jest dokładnie to, jak szczasz".

Świat pełen jest problemów
Dużych, wielkich, małych też
Wojna, wyzysk, ekologia...
Trzeba czasu – dobrze wiesz
Lecz jeśli długi marsz zaczyna się
Tu i właśnie dziś
Jeśli nozdrza masz otwarte
Pojmiesz co chcę zdradzić ci

Możesz walczyć o wolność
Całą noc i dzień
Lecz gdy do domu wrócisz
Ktoś pouczy cię
„Koleś, chciałbyś zmieniać świat,
Ja też lubię to
Ale na razie musimy żyć
W tym pieprzonym zoo”

Rewolucja zacznie się
W domu bądź co bądź
Stań do walki, chłopcze
Lecz gdy sikasz – siądź

Czy mieszkałeś kiedyś w grupie?
Jeśli tak, to kumasz już
Ktoś musi myć naczynia
I ścierać z wanny kurz
Sprawa może błaha wydać się
Gdy szczypie łzawiący gaz
Lecz tym, co może rozbić ruch
Jest dokładnie to, jak szczasz

Jeśli lubisz myć kibelek
To miły z ciebie gość
Ale oszczędź sobie trudu
I na desce siądź
Zaś gdy mówisz mi, że rację masz
I nie musisz siadać tam
Walnę prosto w oczy ci:
„Gościu, jesteś cham”

To fajnie, że chcesz czyścić klop
To godny chwały gest
Lecz facetów większość wciąż
Pełna ignorancji jest
Uczyń więc ten skromny ruch
Na rzecz równości płci
A po miesiącach trzech lub dwóch
To w nawyk wejdzie ci

Cóż, nie chcę ingerować
W styl sikania, podział ról
W swoim własnym domu
Masz wolność niczym król
Lecz gdy chcesz wraz z innymi żyć
Nie przymykaj oczu
Na zasadniczy problem ten
– sposób oddawania moczu

Rewolucja zacznie się
W domu bądź co bądź
Stań do walki, chłopcze
Lecz gdy sikasz – siądź

Tłum. Marcin Starnawski

Kliknij tu, jeśli chcesz ściągnąć piosenkę w wykonaniu autora.

"Prawo to dziwka, która służy bogatym i politykom" napisała Federacja Anarchistyczna na transparencie w obronie poznańskiego squatu Rozbrat.


(źródło: indymedia)

Podczas wczorajszej demonstracji w obronie Rozbratu spalono kukły prezydenta miasta i dewelopera, który zamierza budować architektoniczne perły na terenie squatu. Aż dziw, że nie było trzeciej: dziwki o imieniu "prawo". Chłopcy z demonstracji - a i pewnie co bardziej wierne Federacji Anarchistycznej dziewczyny - mogliby sobie poużywać. Na przykład rytualnie kukłę zgwałcić. O pardon, przecież dziwki zgwałcić się nie da, bo dziwka lubi być wykorzystywana. Dziwka to zła kobieta na usługach zbrodniczego systemu, jak zawiadomił nas transparent.

Zaangażowanym w obronę praw pracowniczych anarchistom spieszę donieść, że "dziwka" to potoczne określenie prostytutki. Osoby - najczęściej kobiety - która pracuje świadcząc usługi seksualne. Jest to typ pracy ukrytej, często nielegalnej, nie podlegającej żadnym regulacjom, a zatem skazującej pracownice na brak ochrony prawnej, co skutkuje bezkarnością ich pracodawców oraz klientów. Bezkarność ta objawia się w przemocy psychicznej, fizycznej i seksualnej, niewypłacaniu wynagrodzenia lub zabieraniu jego znacznej części, zmuszaniu do pracy, więzieniu i handlu ludźmi.

Ludzie wykonujący tę pracę często dorabiają w ten sposób do innej pensji, bo jedna nie pozwala im związać końca z końcem. Za zarobione na prostytucji pieniądze nierzadko ludzie ci utrzymują całe rodziny. Zwłaszcza, gdy mąż jest bezrobotny lub nie może korzystać z darmowych świadczeń.

Prostytucja to jeden z bardziej widocznych znaków feminizacji ubóstwa oraz ukrytej pracy kobiet. Oba zjawiska można dostrzec, gdy próbując zrozumieć i opisać, czym jest wyzysk odłoży się na bok maczystowskie okulary, przez które widać jedynie, że dzielni, silni i pracowici mężczyźni ciężko pracują, a kobiety się bawią.

Bo w słowie "dziwka" chodzi właśnie o zabawę. "Dziwka" to ta fantazja, która umożliwia mężczyznom dowolne rozporządzanie ciałem innego człowieka dla każdej własnej przyjemności. Prostytutka pracuje, dziwka to lubi. Prostytutkę zmusiły do tej okoliczności, dziwka tak wybrała. Mogła zostać porządną kobietą, ale wolała puszczalstwo, bo jest zepsuta i zła. Bo taka się urodziła. Bo tkwi w niej coś, co każe jej się łajdaczyć.

Dzięki zamianie prostytutki w dziwkę nabywca nie zobaczy w kobiecie, którą wynajmuje i z której korzysta, osoby podobnej do jego matki, dziewczyny, koleżanki czy córki. Zobaczy tylko ciało, na które wyprojektuje dowolną fantazję. Zamówił sobie dostawę ciała do domu albo poszedł po ciało do burdelu tak, jak idzie się do sklepu po czekoladę. Trudniej byłoby mieć fun, gdyby towar okazał się zmęczoną, przepracowaną kobietą walczącą z niedostatkiem. Zwłaszcza trudniej autorom hasła, bo przecież oni są tacy wrażliwi na ludzką krzywdę.

Tylko czy ludzka krzywda jest dla nich krzywdą kobiecą? Sądząc po transparencie ta eureka jeszcze daleko przed nimi. Chyba, że chodziłoby o ich dziewczyny. Te z pewnością znajdują się po dobrej stronie mocy. To nie prostytucja jest najstarszym zawodem świata. Jeszcze starszy jest podział, dzięki któremu prostytucja zaistniała. "Dziwka" jest najlepszym tego podziału wyrazem. To jakże użyteczne pojęcie oddziela ziarno od plew. Dobre, porządne kobiety od lubieżnych, zepsutych dziewuch. Po jednej stronie są nasze dziewczyny. Szanujemy je, traktujemy po dżentelmeńsku, wstydzimy się przy nich swoich fantazji, zabilibyśmy każdego, kto śmiałby o nich pomyśleć coś brzydkiego. Tu jest dzień, jasność, lampa, światło, biel, czystość, niewinność. Miłość! Po drugiej są ladacznice. Z nimi realizuje się ten siebie kawałek, który zamieszkuje w kanałach, w ściekowym odpływie, w rynsztoku. Tam jest seks. Tam mieszkają dziwki. Człekopodobne, ale chyba zwierzęta, bo gnane instynktami, nie panujące nad swoim popędem. Oddają się wszystkim. Czerpią rozkosz ze swojego procederu bez względu na to, czy do rynsztoka zstąpi anarchista, czy bogaty lub polityk.

To tak, jakby mówić o górnikach, że lubią ryzyko związane z metanem, o budowlańcach pracujących na wysokościach, że są uzależnieni od adrenaliny, o kasjerkach, że lubią pracę, przy której można siedzieć, a o sprzątaczkach, że realizują w ten sposób kobiece umiłowanie porządku.

Hasło z transparentu Federacji Anarchistycznej i Anarchistycznego Czarnego Krzyża uderza w godność ludzi, którzy wykonują straszną pracę. Straszną, bo obarczoną ogromnym ryzykiem, niechronioną, dla niektórych na pewno upokarzającą. Straszną, bo przez moralne odium, które na niej ciąży, prostytutka staje się figurą, dzięki której każdy może poczuć się przez chwilę lepiej. Każdy może z niej skorzystać - jeśli nie seksualnie, to mentalnie. Wczoraj jej kosztem zrobili sobie dobrze anarchiści.

Moralne odium, o którym mowa, jest szczytem hipokryzji. Wszak, szanowni chłopcy w kominiarkach, którzy trzymaliście ten pełen moralnej wyższości transparent, ktoś z usług prostytutek korzysta. Może nie wiecie kto, bo klienci prostytutek też mają swoje kominiarki. Jedną z nich jest manifestowanie oburzenia wobec kobiet tak pracujących. Drugą - pogarda wobec "dziwek".

Uprzedzając komentarze: jestem pewna, że na demonstracji było wiele osób, które nie zrobiłyby takiego transparentu, nie podpisałyby się pod nim i nie chciały legitymować go swoją obecnością. Cel demonstracji, którym było uratowanie squatu przed likwidacją, również nie jest przedmiotem mojej krytyki, przeciwnie. Nie uważam jednak, by dało się pokonać represję państwa wzmacniając inną, z której zresztą państwo także korzysta.

Blog mi się utekstowił, a obiecałam zdjęcia. Zatem nadrabiam zaległości.

Miesiąc temu poszłam się przejść po mojej dzielnicy. Śniegu było tyle, co dzisiejszej nocy, za to ludzi na ulicach prawie w ogóle. Miasto kompletnie ucichło, bo raz: śnieg wygłusza huk samochodów, dwa: te jeżdżą wolniej, trzy: wielu kierowców woli nie ryzykować jazdy w takich warunkach, cztery: to był weekend, więc panie sprzątały mieszkania, panowie leżeli przed telewizorami.

Mieszkam tu od niedawna. Ulica Poli Gojawiczyńskiej okazała się dużo dłuższa niż sądziłam. Znalazłam na niej tablicę poświęconą imienniczce. Na skwerku koło mojego domu - tablicę o Marii Jurgielewiczowej. Dwie w odległości niecałego kilometra to niezły bilans jak na upamiętnione kobiety. Na blokach lód zamarzł tak, jak zamarza wodospad. Spod białości podwórek wystawały tylko jaskrawe kolory skrzynek na antypoślizgowy piasek. Gawrony myły skrzydła w śniegu i wyglądało to na niezłą zabawę. Na nieodśnieżonym chodniku były ślady psich łap. Żadna ich kupa nie śmierdziała, bo wszystkie zamarzły. W parku trzy psy dostały szaleju. Na ulicy Próchnika wciąż wisi tablica o przedwojennym socjaliście. Na moim podwórku sąsiedzi wytrwale i starannie dbają o gołębie, wróble i sikorki. Czasem przylatuje tu kaczka.

Myślałam: może o to w tym wszystkim chodzi. Żeby ślady ludzi przeplatały się ze śladami zwierząt. Żeby ptaki miały gdzie umyć skrzydła, a podczas mrozów zjeść. Żeby kaczka była bezpieczna. Żeby śnieg wyciszał to miasto i wpadał w kiszki jak lek uspokajający. Na co komu wszystkie te walki, gorączki, lepsze światy i postulaty?

Nie zrobiłam zdjęć śladom, ptakom, psom, wzorom z lodu na ścianach domów, karmnikom. Zrobiłam za to śmietnikowi zamykanemu na domofon (brawo dla osoby, która zostawiła fotel przed bramą pałacu). To absolutny zwycięzca w moim rankingu: "Forteca Śmietnik". Co prawda ma on jeden mankament: kraty są na tyle szerokie, że głodny kot wejdzie do środka i, złodziej parszywy, dorwie się do towaru. Ale bezdomny pies już nie przejdzie. Najlepiej strzeżone odpadki w mieście. Żaden szczwany darmozjad nie skorzysta. Wygrywa ten, kto ma kod albo kluczyk.

To co dobre nie jest fotogeniczne. Nie motywuje, nie uruchamia, nie budzi. Wydaje się zbyt błahe, kiczowate, sielankowe. Czy chce nam się wstawać rano tylko dzięki temu, czemu się sprzeciwiamy? Czy tylko to pobudza nasze umysły i zmysły, tylko to nas ożywia? Czy pozytywne przeżycie, wzruszenie, wyciszenie, wreszcie szczęście - skandal nad skandalami - może być dystynktywne lub przynajmniej poza skalą obciachu? Może być tematem? Czy to, co odarte z dystynkcji, możemy jawnie przeżywać? A przecież jeśli wracać do piękna to tylko jako do przeżywania, na przekór zdystansowanej ocenie. Tylko że afirmacja jest tak ryzykowna jak wzruszenie podczas czytania wierszy, jak pokazanie łez, jak słabość do popcornu lub romantycznych powieści, jak głośny, bezinteresowny śmiech. Śmiech bez szyderstwa, tylko z radości.

Poniższe zdjęcia zrobiłam dzisiejszej nocy. Moje faworytne ławeczki, królowa dzielni, podwórko perły spółdzielczości warszawskiej i... i co? Drzewa? Kto fotografuje drzewa?! Chyba ja. Ten mnie kawałek, który pod osłoną nocy i miejskiej ciszy nie boi się obciachu i stoi jak wryty na widok złotego światła latarń.

Uwaga na początek: niniejszy tekst nie jest o ostatniej, XI Manifie ani o trybach jej organizowania. Jest on fragmentarycznym, trochę krytycznym, trochę nostalgicznym podsumowaniem jedenastoletniego zaangażowania w ruch feministyczny i garścią moich jego obserwacji. Postulaty ostatniej Manify - które zresztą słabo przebiły się do mediów - uważam za w pełni warte poparcia.
Uwagę tę dopisuję, bo czytelnik - któremu dziękuję za konstruktywną i życzliwie wyrażoną krytykę - uświadomił mi, że mój tekst może zostać odebrany jako atak na ostatnią Manifę. Tymczasem luźno związane z nią impresje są dla mnie jedynie punktem wyjścia. Przestrzegam także przed osobistym odbiorem poniższego tekstu: ruch, a nawet społeczność to coś więcej niż suma jego członkiń, a jego dynamika to coś więcej niż suma zachowań, emocji i decyzji uczestniczących w nim jednostek.
9.3.2010

Kiedy w 2000 roku jechałam na demonstrację o prawa kobiet, wagoniki metra świeciły pustkami. Nie było w nich ani ludzi, którym z plecaków wystawały transparenty, a z klap badziki z feministycznymi hasłami, ani telewizorów reklamujących "Gazetę Wyborczą" reklamującą „Manifę”. Słowo „manifa” nie było wtedy jeszcze w powszechnym użyciu. Telebimy na peronach nie instruowały, jak ominąć korki powstałe z powodu przemarszu i nie robiły pokazu slajdów z poprzednich Manif niczym z najlepszego warszawskiego street party. Rozrywkowe "Co jest grane" i modne kluby nie zapraszały do udziału w rewolucji, a już na pewno nie różową stroną i obietnicami, że będzie wesoło, kolorowo i z szansą na spotkanie celebrytów, więc kto nie przyjdzie ten zaściankowy burak.

Następnego dnia gazety zbywały nas milczeniem lub gdzieś pomiędzy zwichniętą kostką arcybiskupa a instruktażem dekoracji wielkanocnego stołu opisywały w trzech zdaniach jako kuriozum, cyrk, bandę idiotek, w najlepszym razie happening. W noc poprzedzającą Manifę oprócz koszmarów z cyklu: „nikt nie przyjdzie” śniłam także, że w środkach masowego przekazu przytoczą choć jeden feministyczny postulat. Ale dla poważnych mediów istotniejszy był kolor naszych rajstop i domniemany stan panieński. Telewizyjne relacje z Manif rozpoczynał sakramentalny tekst: "Dziś na ulicach Warszawy demonstrowały feministki. Ich zdaniem kobiety w Polsce są dyskryminowane". Obrazy montowano tak, że "ich zdanie" okazywało się urojeniem jazgotliwych histeryczek.

Przez kolejne lata organizowania, a potem przychodzenia na Manifę moim marzeniem było, by potraktowano nas serio. By polemizowano zamiast upupiać, dano się wypowiedzieć zamiast fałszywie streszczać, skupiono na treści zamiast dyskredytować formę. By słowo: feministka przestało funkcjonować jak obelga, synonim brzydkiej-baby-z-problemami, a zaczęło być znakiem pewnej postawy politycznej i wrażliwości na krzywdę. By zechciano z nami rozmawiać o tej krzywdzie, a nie o naszych seksualnych preferencjach. By zainteresowano się życiem kobiet, o których interesy walczyłyśmy, zamiast życiem małej grupy feministek.

Wczoraj, gdy ulicami Warszawy szła XI Manifa, mój sen wydawał się spełniony. A jednak coś mnie niepokoi. Pamiętacie film „Truman Show”? To dziwne uczucie, gdy ściany domu okazują się makietą, ulica – scenografią, realność atrapą, a zdania wypowiadane przez znajomych tekstem scenariusza?

Analizy procesów kooptacji ruchów emancypacyjnych do mainstreamu wskazują, że odbywa się ona kosztem istotowych postulatów. Pisały o tym kolejno działaczki wszystkich ważnych ruchów kontestatorskich, od sufrażystek, przez kobiety kolorowe, po ekolożki i feministki II Fali. Kultura dominująca coraz częściej nie tyle zwalcza treści, które są wobec niej krytyczne lub demaskujące, co wchłania je w swój obręb, wysysa z rewolucyjnego potencjału i tym samym obezwładnia. Zostawia formę jako atrakcyjny gadżet, na którym można zarobić nakręcając popyt i otwierając nową niszę rynku. Estetyzacja buntu wprzęga dzikiego konia w niewolniczy zaprzęg. Subordynuje treści do ich przedstawień. Tak rewolucja zamienia się w napis na bluzie, wolność w świecidełko, równość w modne akcesoria. Tak feminizm staje się wydmuszką.

O jego kształcie coraz częściej decydują media. Od lat 90. główny wysiłek polskiego ruchu feministycznego był skierowany na doreprezentowanie idei w gazetach, radiu i telewizji. W perspektywie indywidualnej nie poszedł on na marne. Co się zmieniło? Kilka osób zrobiło medialną karierę. Kilka robi polityczną. W mediach głównego nurtu pojawia się publicystyka kilku. Styl życia kilku – jak mieszkają, co jedzą na śniadanie, gdzie piją wódkę, a gdzie kawę i w jakim kolorze okładki książek lubią – stało się pożywką magazynów lajfstajlowych.

Z perspektywy idei, o szerzenie której rzekomo chodziło, bilans nie jest zadowalający. Od mniej więcej 6 lat na Manify przychodzi stała liczba demonstrujących: ok.3-4 tysięcy ludzi. Od 10 lat żaden z ważnych jej postulatów nie stał się politycznym sukcesem ruchu. Przypomnijmy, o co walczyłyśmy. Aborcja jak była, tak jest zakazana. Mimo pozornie bardziej liberalnych rządów antykoncepcja nie ma szans na refundację, edukacja seksualna nie ma szans na obecność w programach szkolnych, za to religia rozrasta się w przedszkolach i szkołach jako przedmiot nauczania, by zagościć na maturze. Ekspertami rządowymi w sprawie życia kobiet są księża, i to w większym stopniu niż 10 lat temu, gdy rządziło SLD. Przepaść między zarobkami kobiet i mężczyzn od 7 lat nie zmniejszyła się. Ubóstwo jest w równym stopniu co 10 lat temu większym zagrożeniem dla kobiet. Feminizacja zawodów niskopłatnych postępuje, a nie maleje. Uzwiązkowienie kobiet nie rośnie. Żłobki są likwidowane, a nie budowane, przedszkola państwowe podnoszą opłaty lub znikają, powstają za to prywatne i drogie. Traktowanie kobiet po ludzku w dziedzinach zdrowia reprodukcyjnego (porody, opieka medyczna podczas menopauzy, dostęp do antykoncepcji), życia rodzinnego (opieka nad dziećmi, „drugi etat”), bezpieczeństwa materialnego (godne emerytury) i psycho-fizycznego (ochrona przed sprawcami przemocy domowej i seksualnej) staje się elitarnym towarem. Kosztuje coraz więcej i to na kolejnych odcinkach kobiecego losu. Los ten w coraz większym stopniu podlega mechanizmom rynkowym i uzależniony jest od posiadanych kapitałów. Rola płci w podziale tych kapitałów nie maleje.

Realną szansę realizacji ma parytet na listach wyborczych. Co ciekawe, nie był to główny postulat żadnej z Manif, lecz Kongresu Kobiet Polskich z 2009 r., utworzonego na bazie sojuszu biznesu, polityki i NGO-sów.

Sukces medialny partykularnej odmiany feminizmu nie ma zatem przełożenia na realną poprawę życia kobiet. Ma on jednak moc sprawczą w obrębie samego ruchu. Tekstami pisanymi do mediów głównego nurtu rządzi zrozumiała zasada: „trzeba napisać tak, by wydrukowali”. Wszystko, czego napisać nie można, bo będzie zbyt radykalne, zbyt skomplikowane, zbyt mało pasujące do dominującego sposobu myślenia, zbyt niezrozumiałe lub podejrzane dla redaktorów, zbyt „ideologiczne”, wreszcie zbyt „peerelowskie” - musi zostać wycięte. Operacja na przekazie medialnym okazuje się także operacją na umysłach. Wszystko to, co wyleciało z przekazu medialnego, z czasem okazuje się nieartykułowalne także w obrębie środowiska feministycznego. Strukturalna cenzura medialna staje się autocenzurą autorek, wymaganą potem od innych feministek. Tak zostaje ona wyznacznikiem dopuszczalnych i niedopuszczalnych sposobów nie tylko argumentacji, ale także myślenia w obrębie całego ruchu. To swoiste sprzężenie zwrotne skutkuje lepieniem feminizmu na modłę mediów. Czy to nie za wysoka cena za „szerzenie idei poprzez dostęp do mainstreamu”, skoro i tak obserwujemy tak niską tego szerzenia skuteczność?

Skutek sukcesywnego wydrążenia medialnego feminizmu z potencjału emancypacyjnego obrazuje dyskursywna zbitka: „geje, lesbijki i feministki”. Zbitka, co ciekawe, rzadko przez feministki prostowana, choć przecież kuriozalna. O ile bowiem geje i lesbijki należą do grup dyskryminowanych, o tyle feministki – same najczęściej uprzywilejowane społecznie i ekonomicznie - podejmują się zadania reprezentowania kobiet jako jeszcze jednej takiej grupy. Możemy się spierać, czy nie posługują się fałszywą legitymacją „wszystkich kobiet” do forsowania partykularnych interesów (patrz: zarzuty wobec akcji na rzecz parytetu i do Partii Kobiet), z pewnością jednak to nie feministki są grupą uciskaną. Przeciwniczek feminizmu mizoginia nie chroni przed biedą, nie otwiera ich dzieciom drzwi do przedszkola i nie ratuje przed despotycznym mężem. Czasem zmniejsza poczucie upokorzenia, gdy w codziennym życiu napotykają one na bariery obyczajowego lub instytucjonalnego seksizmu. Tych barier jednak nie zmniejsza.

Zbitka, o której mowa, każe zastanowić się, czy przedmiotem feminizmu zbyt często nie okazują się same feministki. Tak właśnie jesteśmy odbierane. I choć zestaw „geje, lesbijki i feministki” nierzadko przytaczany jest z aprobatą tworzących go dziennikarzy, nas powinien alarmować, bo dowodzi przedstawiania sytuacji feministek jako sytuacji kobiet w ogóle, braku świadomości różnic społecznych, a przede wszystkim braku refleksji nad sprzecznościami interesów. Bo o ile dyskryminowaniem wyedukowanych feministek mających aspiracje do zrobienia medialnej kariery będzie np. niechęć gazet do publikowania ich znakomitych nieraz tekstów, niewiele to jednak ma wspólnego z dyskryminacją kobiet, które feministki rzekomo reprezentują broniąc np. prawa do aborcji. Tutaj tkwi niebezpieczeństwo oderwania ruchu od grupy, na potrzeby której ruch ten chce uwrażliwiać: w uniwersalizowaniu własnej pozycji, zmagań, aspiracji i życiowych trajektorii. Niedobrze, gdy ruch feministyczny staje się ruchem w obronie feministek.

Paradoks ten oddaje użycie słowa: solidarność. Może oznaczać ono świadomość różnic, rezygnację z przywilejów i dobrowolne dzielenie się rozmaitymi kapitałami z tymi, którzy są ich pozbawieni. Coraz częściej służy jednak zgoła odmiennemu celowi: jako przykrywka dla różnicy. Sugeruje, że zarówno nierówny podział przywilejów, jak i konflikt interesów między kobietami z różnych klas nie istnieją. Wystarczy zatem, jeśli - tak jak dotąd - „każda będzie robić swoje”: np. jedna pracować jako sprzątaczka, druga zatrudniać sprzątaczki. Dodatkowo jednak mamy być „solidarne”. Obie pozycje zostają przedstawione jako równoważne i równoprawne. Postulat wzajemnego wspierania się kobiet spełnia tu funkcję maskującą nierówny podział dóbr. W efekcie pracownica, która odniesie na swoją szefową za łamanie prawa pracy, okaże się niesolidarna. Bez dookreślenia, kto z kim ma być solidarna i wobec czego, hasło zadziała na szkodę słabszych. Bez wskazania, dla kogo jest ta oferta, skorzysta z niej silniejszy.

Panmedializacja jako strategia oraz niedostrzeganie jej złych skutków zarówno w świecie społecznym jak i w obrębie ruchu feministycznego to pierwszy pakiet zjawisk, które budzą podejrzenia o fasadowość feminizmu. Drugi wiąże się z autorytaryzmem ruchu. Jego uczestniczki, które wykraczają poza skrojone pod media głównego nurtu kształty, krytykują niektóre feministyczne poczynania, proponują inne i na miarę swoich kompetencji, możliwości instytucjonalnych, czasowych oraz przede wszystkim finansowych wdrażają je, oskarżane są o dwa grzechy główne: "rozbijanie jedności ruchu" i "resentyment".

Zazwyczaj ukryty w sferze towarzyskiej, objęty tabu, strzeżony groźbą kary za ujawnienie, autorytaryzm ów ujawnił się przy okazji Kongresu Kobiet Polskich. Krytyka KKP – że był skrajnie warszawskocentryczny, że wykluczył temat aborcji, że reprezentował punkt widzenia i interesy bogatych kobiet, pracodawców i ludzi biznesu, że wpadł w pułapki „mistyki kobiecości” itp. – spotkała się z szokująco chamską reakcją, której przykłady mogłyby posłużyć za słownik nowomowy neoliberalnej i... seksistowskiej. Autorki tej krytyki zostały oskarżone o „nieudacznictwo” (tak jak o nieudacznictwo oskarża się tych, którzy nie odnieśli kapitalistycznie rozumianego sukcesu, ale także kobiety, które walnęły głową w szklany sufit), „wylewanie prywatnych żalów” (ten argument często pada pod adresem związkowczyń), „zazdrość” (sugerującą, że kobiety, które występują publicznie i chcą akcesu do polityki, i tak kierują się emocjami i prywatą), „bezinteresowny jad” (zatem kobiety to wredne, niebezpieczne, podstępne istoty) oraz uleganie podszeptom swoich chłopaków (jak widać nie tylko socjobiolodzy i Janusz Korwin-Mikke, ale także niektóre feministki uważają, że kobiety nie potrafią niezależnie myśleć i podejmować decyzji, a jedynie kierować się hormonami). Aż dziw, że nikt nie oskarżył krytyczek KKP o brak urody.

Nie wykluczam, że krytyka feministycznych przedsięwzięć, które otrzymują mainstreamową legitymację, jest podyktowana zbyt dużą dawką rewolucyjnej czujności. Z pewnością jednak można by czerpać z niej pożytki. W sytuacji, gdy kultura dominująca jest wyposażona w coraz lepsze narzędzia przechwytywania najbardziej radykalnych znaczeń, ich rozbrajania i neutralizowania, czujność taka powinna być traktowana jako cenny głos w łonie feminizmu. Być może losem wszystkich współczesnych ruchów emancypacyjnych jest nieustanna gra z mainstreamem i oscylowanie między wykorzystywaniem go, a byciem wykorzystanym. W tym kontredansie rozkład sił jednoznacznie wskazuje na tego, kto powinien bardziej uważać nim i tak przegra.

Niezamierzonym sukcesem Kongresu Kobiet Polskich było wywołanie tej właśnie polemiki, a co za tym idzie: ujawnienie różnorodności polskiego feminizmu. Wobec tak kontrowersyjnego wydarzenia przymus pokazywania „jednej twarzy feminizmu” okazał się nareszcie zbyt słaby. Do tej pory był on wymuszany poprzez nieformalne wykluczanie tych, którzy ujawniali pęknięcia w monolicie. Strategia ukazywania feminizmu jako jednorodnego przedsięwzięcia nie była nigdy ani przedyskutowana, ani decyzja o niej demokratycznie podjęta. Debata wokół KKP przypomina chwilami kamieniowanie przez rozjuszony lud kilku nieszczęśniczek, którzy odważyły się powiedzieć dwa zdania więcej niż wolno i nawet nie wiedziały, że złamały tym jakieś prawo, bo znane jest ono jedynie prawodawczyniom. Niemniej sprawiła ona, że karanie za naruszenie hierarchii zabierania głosu w obrębie ruchu feministycznego osiągnęło pułap publiczny i stało się jawne.

Warszawski ruch feministyczny - z powodu stołeczności hegemoniczny wobec feminizmów w innych miastach - działa na zasadzie charyzmy samozwańczych liderek. Charyzmy mylonej przez wszystkie jego uczestniczki – niezależnie od pozycji, jakie w tym ruchu zajmują - z kompetencjami, zasługami lub stażem „działactwa”. Trudno nazwać takowymi kapitały owocujące pewnością siebie, przekonaniem o własnej wartości i sukcesem medialnym. Nie jest niczyją winą, że z kapitału korzysta. Dobrze jednak, gdy troską emancypantek jest, by cnotą uczynić odpowiedzialne wobec innych rozporządzanie owym kapitałem, a nie używanie go do windowania własnej pozycji kosztem innych. Skrajnie niedemokratyczne procesy decyzyjne jak i podział najbardziej lukratywnych działań dających dostęp do indywidualnej kariery są w obrębie ruchu uzasadniane wiekiem liderek, co jest argumentem czysto ageistowskim, lub ilością przepracowanych feministycznie lat, co jest argumentem jawnie nieprawdziwym. Tylko jeden z miliona przykładów: przemawianie podczas Manify z platformy jest prestiżowym zajęciem. Tym razem wykonywała je m.in. Jolanta Kwaśniewska, choć jeszcze 2 lata temu nie było jej w gronie organizatorek Manif ani działaczek na rzecz kobiet. Przede wszystkim jednak nigdy ani te, ani żadne inne kryteria nie zostały wspólnie przedyskutowane i przyjęte.

Neutralizowanie rang społecznych i dbałość o uczestnictwo na równych prawach – bez względu na nazwisko, wiek, stopień wygadania i stopień naukowy, stan majątkowy, tzw. charyzmę i dostęp do prawomocnych mediów – powinno być równie ważnym postulatem ruchu feministycznego jak prawo do aborcji czy walka o równe płace. Choć jego realizacja wymaga żmudnych i nudnych starań, ćwiczeń i praktyk, choć ogranicza popisy jednej aktorki, show drugiej, krasomówstwo trzeciej i spektakularne gesty czwartej – jest nie tylko słuszne z punktu widzenia postulatu równości, ale na dłuższą metę się opłaca. Oznacza bowiem wypracowywanie w praktyce innego modelu wspólnoty. Wspólnoty opartej na szacunku i równości, dążącej do demokracji. Dbałość o nią wymaga wysiłku, setek porażek i zniechęceń. Przez osoby dotąd uprzywilejowane często odbierane jest jako sztywniactwo, biurokratyzm, podcinanie skrzydeł. W ten sposób - znowu - interes elit mylony jest z interesem wszystkich kobiet.

Dlatego na Dzień Kobiet życzę nam wszystkim dwóch nonkonformizmów. Pierwszy to ten, który sprawia, że dostrzegamy niesprawiedliwość i krzywdę. Że szukamy ich przyczyn. Że sprzeciwiamy się im oraz dominującym poglądom, które je uzasadniają. Ten nonkonformizm robi z nas feministki. Drugi to nonkonformizm w obrębie ruchu, do którego zaprowadził nas pierwszy. Niezagłuszanie własnych rozterek, wątpliwości, sądów. Wyrażanie ich. Zadawanie pytań, polemizowanie, krytycyzm. Próba sprostania własnym postulatom. To niezależność myśli. O tyle trudniejsza, że wciąż popularne sekowanie feminizmu każe feministkom szukać sojuszniczek jedynie wśród innych feministek. W efekcie walka o niezależność niesie za sobą ryzyko podwójnego wykluczenia: ze świata dominacji i ze świata kontestacji.

Oczekiwanie, że ruch feministyczny nie powieli struktur dominacji jest tyleż zrozumiałe, co jałowe. Zrozumiałe, bo sprzeciw wobec mechanizmów tej dominacji poniekąd ruch ukonstytuował. Jałowe, bo urodziłyśmy się i wychowałyśmy w świecie zasad, które próbujemy znieść. Nie znamy innego modelu społeczeństwa, relacji międzyludzkich, kryteriów oceniania. Ale to właśnie nonkonformizm wewnątrz ruchu – zwłaszcza takiego, który nie jest już tylko prześladowany, upupiany i dyskredytowany, lecz ma moc sprawczą – zrodził najbardziej postępowe idee. Chociażby takie jak II Fala feminizmu, wyrosła m.in. z buntu przeciwko powielaniu patriarchalnych struktur w obrębie wolnościowych ruchów lewicowych lat 60.

Wieloletni brak gratyfikacji z aktywności feministycznej – w postaci skuteczności podejmowanych działań - jest doświadczeniem bolesnym, frustrującym i demobilizującym. Wygłodniałe jej, feministki upatrują docenienia w świecie mediów i domagają się go od koleżanek. Nazywając go siostrzeńskim wsparciem, żądają bezkrytycznego zachwytu. Właśnie z nadzieją na gratyfikację i jej oczekiwaniem najtrudniej sobie poradzić. Ale nonkonformizm i gratyfikacja leżą po różnych stronach barykady. Mamy solidne podstawy, by uznać to za zobiektywizowany fakt, a nie – jak próbuje się nam wmówić - własną nieudolność lub osobistą porażkę. Podstawy te daje nam nie kto inny jak sam feminizm. Najtrudniej poradzić sobie z wszędobylską indywidualizacją. Ona jest jak toksyna: odbiera moc działania i poczucie własnej wartości. Dlatego - paradoksalnie – to właśnie świadomość deterministyczna obdarza poczuciem wolności. Życzę nam wszystkim, byśmy nie bali się zarzutu o resentyment, lecz przygarnęli go jako konieczne dziecko nadziei na równe traktowanie i ukrytych nierówności. „Resentyment” to jeszcze jedno ideologiczne narzędzie, słowo-klucz przerzucające na jednostki winę za wykluczenie, którego doświadczają lub marginalizowanie treści, które głoszą. Dezawuuje ono ich właśnie wtedy, gdy próbują na to wykluczenie zareagować.

Oczywiście można twierdzić, że za wszystko odpowiadają indywidualne cechy charakteru, przypadłości personalne, prywatne animozje i frustracje. Idę o zakład, że ten tekst w pierwszej kolejności doczeka się właśnie takich komentarzy. A skoro tak, to idea feministyczna traci rację bytu. Bo czyż nie to właśnie robi feminizm: wskazuje, że rozmaite struktury nierówności decydują nie tylko o naszych losach, ale także o naszych charakterach? Czy to nie feminizm dekonstruuje mity w rodzaju: „chcieć to móc” dowodząc, że o niemożności decydują bariery instytucjonalne, najpierw społeczne, potem psychiczne, oraz tyleż pisane, co niepisane hierarchie, w którym jedną jest hierarchia płci? Czy to nie feminizm ukazuje zgubne dla kobiet skutki tych hierarchii? Ich arbitralność oraz niesprawiedliwość i krzywdę, którą one powodują?

Niniejszym powołuję do blogowego życia SŁOWNIK MIZOGINII (w skrócie: SM). Rozpoczynam od końca, czyli od litery Z, ale nie sądzę, by tak skromna sprawa była w stanie postawić mizoginię do góry nogami. Panie i Panowie, dzisiejsze hasło brzmi: ZNAWCA KOBIET.

Jak znawca win. Albo samochodów. Lub znawca owadów. Znawca starych radioodbiorników. Ten facet zna się na schorzeniach nerek, a tamten zna się na kobietach. Ten umie ocenić przebieg auta po hałasie, jaki robi silnik. Tamten - rocznik wina po zapachu. Znawca malarstwa odróżni oryginał od kopii, a znawca miejski - sygnał karetki od koguta ABW. Jedni są znawcami, bo mają taki zawód, inni - bo mają hobby. Jedni i drudzy umieją ocenić, wycenić, docenić, skrytykować, dokupić części zamienne, znaleźć, opisać. Z daleka rozpoznać, jaki to model i jaki ma przebieg, który to rocznik i jaki ma mocznik.

Zastanówmy się, co to właściwie znaczy, że ktoś jest "znawcą kobiet".

Hipoteza pierwsza: ROZUMIE KOBIETY.
Zatem kobiety są trochę jak psy? Po sposobie machania ogonem, wiercenia się, skomlenia lub szczerzenia kłów dobry weterynarz szybko rozpozna, że coś psa boli albo czworonóg jest wściekły. Z pewnością jednak wymaga to wykraczających poza ludzką normę kompetencji. Znajomości specjalnego kodu. Kodu niedostępnego przeciętnym śmiertelnikom. Czyżby kobiety nie mówiły w językach znanych także mężczyznom? Komunikują szczekając? Miaucząc? W specjalnie stworzonym języku migowym? A może zamiast mówić machają nogą, stają na głowie, huczą jak sowy? Czy język kobiecych ciał, gestów, a nawet emocji (milczenie, płacz, szept, podniesiony głos, trzęsące się ręce) jest tak hermetyczny, że tylko "znawca kobiet" potrafi go zrozumieć? Toż to doprawdy obelga dla możliwości pojmowania wszystkich pozostałych. Pozostałych ludzi, rzecz jasna (między sobą kobiety na pewno się rozumieją).

Hipoteza druga: SPAŁ Z WIELOMA KOBIETAMI.
Skoro na skutek wielu partnerek nasz delikwent ogłasza, że "zna się" na potrzebach seksualnych kobiet, to znaczy, że wszystkie kobiety pragną tego samego oraz mają identyczne seksualne preferencje. To kwestia guzików, które trzeba umieć namierzyć, dosięgnąć i w odpowiednim momencie nacisnąć. Zosia, Kasia i Marysia to tylko reprezentantka kobiecego ciała zbiorowego, do którego jest jeden klucz, jedna mapa, jeden kompas, jeden domofon, jedna klamka. Znawca kobiet nie kocha się z Basią, Mariolą lub Krysią, bo wszystkie są przecież identyczne. On nawet nie musi każdej poszczególnej słuchać i widzieć, bo on się kocha z Kobietą przez duże ka. Pytanie tylko, kto ma z tego frajdę.

Hipoteza trzecia: WIE, JAK ZDOBYĆ KOBIETĘ.
Zatem kobiety są jak szczyt w Tatrach. Albo, o nieba, w Himalajach! Albo jak w latach 80. cukier na przetwory. Albo jak kredyt na samochód, gdy nie ma się stałych dochodów. Znawca kobiet wie, jak podejść, jak zachachmęcić, jak oszukać. A kiedy już zdobędzie, zatknie na szczycie flagę, wypręży muskuły, zrobi sobie zdjęcie na dachu świata. Zatrąbi na pół dzielnicy, wystawi łokieć za okno i śmignie setką po osiedlowej uliczce.

Hipoteza czwarta: ZNA SIĘ NA KOBIECEJ URODZIE.
A zatem esteta! Ma w oku miarkę i ma w kieszeni dzienniczek, w nim stopnie wpisuje za dobrze dobrane korale, odpowiedni dekolt, właściwy krój nogawki, użyty na czas krem przeciwzmarszczkowy. Umie ocenić, która jest podług najnowszych kanonów, a która lekko w rozwoju mody zapóźniona. Po ubiorze, makijażu, rysach twarzy, sylwetce potrafi trafnie ocenić, ile każda jedna jest warta. Pytanie tylko: warta czego? Ale dla znawcy kobiet to pewnie głupie pytanie. Nie wybierze takiej, która by je sobie zadała. Tym bardziej takiej, która zadałaby je jemu.

Hipoteza piąta: WIE, NA CO JĄ STAĆ.
Zatem potrafi orzec, która się na co nadaje. Że ta na żonę, a tamta na kochankę. Umie szybko rozpoznać, że z tą będzie ciężko, bo zacznie się awanturować przy pierwszej zdradzie, z tamtą można się pokazać kolegom, ale na ożenek za frywolna, a trzecia dobra na matkę dzieciom, ale z szaleństw nici. Są konie pociągowe i są konie na wyścigach. Są siłaczki i są damy. Są pudelki i są pitbule. On umie odróżnić rasy, gatunki, rodzaje. Psa można po sierści, a kobietę? Po czym?

Najczęściej wyrażony w formie komplementu, "znawca kobiet" występuje także w bardziej zawoalowanych postaciach. Zwykle macha do nas ręką, pokazuje komplet zębów i huczy tubalne: "Hej, tu jestem!", gdy kolejny jegomość opowiada o kobietach tak, jakby były jakimś specjalnym gatunkiem. Kosmitkami, amebami, nieznanym formatem pliku tekstowego albo kwadratem o sumie kątów 195.

I tak ostatnio do panteonu znawców kobiet doszlusował Juliusz Machulski. "Kobiety burzą święty spokój. Trzeba ogromnej dojrzałości, by umieć sobie z tym poradzić" - rzekł on w radiowej audycji (Tok Fm, 13/2/2010). A gdyby tak: "Mężczyźni burzą święty spokój. Trzeba ogromnej dojrzałości, by sobie z tym poradzić"? Człowiek się zajmuje poważnymi sprawami. Pcha świat do przodu, a świat pcha człowieka. Żyją w symbiozie i wzajemnie sobie pomagają. Dzięki wysiłkom człowieka ludzkość nie zamieniła się jeszcze w krwawą jatkę. Aż tu nagle na drodze wyrasta człowiekowi mężczyzna. Odwraca jego uwagę, figle płata, mami, przyciąga, do gry zaprasza niejasnej. Zrozumieć go nie sposób, bo jego sposób myślenia jest jakiś pokrętny, mętny, dziwaczny, o ile to w ogóle można nazwać myśleniem. Wygląda na istotę mało poważną, polegać na nim nie należy, zaufać mu też nie idzie. A jednak ma moc przyciągania, więc człowiek czasem, jak się zapomni, pozwala sobie na nutę szaleństwa i beztroski. Znika z mężczyzną w czeluściach irracjonalnych, by powrócić znowu do spraw ważnych. Powrócić gotową na nowe wyzwania.
Kłopot w tym, że o takich ludziach nie mówi się: "znawczyni mężczyzn". Raczej: "zimna suka", "lesba" lub "stara panna".

Damska bielizna cierpi na uporczywą przypadłość: kokardki. Na majtkach, biustonoszach, koszulach do spania. Na bazarach, w sieciówkach, sklepach z bielizną. Ze świecą szukać gaci bez gustownie skrzyżowanej, połyskującej wstążeczki. Jak nie z przodu to z boku, jak nie z boku to z tyłu. Nie da się jej odczepić, bo jest doszyta. Nie da się jej wyrwać, bo rozprujesz szew.

Kokardka jak na prezencie imieninowym, jak na choince, jak na kwiatku. Wygląda na to, że kobiety są podarkami. Zapakowanymi w bieliznę jak pudełko w papier. Same się w ten papierek pakują, żeby ktoś miał frajdę ze zgadywania, co jest w środku. Z odpakowywania. Zawiązują się figlarnie, by ktoś mógł pociągnąć za sznurek.

Kokardka jest atrybutem dziewczęcym. Noszą ją dziewczynki we włosach. Zawiązują na kokardki warkocze. Zawiązują je sobie nawzajem. Kokardka udziecinnia. Dorosłych infantylizuje. Najpierw ukobiecenie człowieka, potem udziecinnienie kobiety. Podwójne rozbrojenie. Podwójna degradacja. Wszak ani kobiety, ani dzieci nie rozporządzają własnym życiem na równi z mężczyznami. Nie dysponują równą im niezależnością.

Reklamy majtek i staników prezentują dwa towary: bieliznę i kobietę, która ją nosi. Bielizna jest towarem pomocniczym. Sprawi, że towar główny zasłuży na wzięcie. Nikt nie reklamuje majtek jako ciepłych, dobrych na upał, przewiewnych, wygodnych, nie wżynających się w tyłek, zrobionych z materiału nie wywołującego alergii. Producenci biustonoszy nie przekonują kobiet, że zapinka nie będzie drapać, druty nie będą obcierać, a rozliczne falbanki nie są zrobione z drapiącego materiału. Reklamy bielizny mają jeden przekaz: będziesz się podobać mężczyznom.

Dostać majtki bez kokardki graniczy niemal z cudem. Jeśli, to w najdroższych sklepach z bielizną. Im drobniejszy i cieńszy skrawek materiału, tym droższy. Ceny majtek bywają wyższe niż ceny zimowych kurtek, regałów albo używanych rowerów. Mają się one nijak do wynagrodzenia za ich uszycie ani do ceny materiału, z którego zostały wykonane. Ci, co je robią, dostają za nie tyle, by starczyło na miskę ryżu. Za to na "europejskich" ulicach zawisa kolejna reklama z kobiecym ciałem zapakowanym w kilka wstążeczek. Nic tylko wziąć i komuś ją wręczyć. Położyć pod choinkę. Dać synowi na osiemnaste urodziny. Kumplowi na wieczór kawalerski. Do używania.

"utworzyliście sobie nową szkołę
i wojujecie w niej brudem i błotem.
Piękno przede wszystkim panie! piękno!
ideał, a nie rzeczywistość, bo dość już jej dookoła mamy."
Gabriela Zapolska, "Kaśka Kariatyda"

Tekst „Dobra kobieta to martwa kobieta” doczekał się wielu komentarzy na forach Lewica.pl i Feminoteka.pl. Głosy polemiczne, które uważam za istotne, wymagające namysłu i odpowiedzi, krążą wokół zagadnienia tzw. wiktymizacji.

Wiktymizacja oznacza przedstawianie kobiet jako ofiar, nagłaśnianie ich krzywdy i uwypuklanie bezsilności. Pojęcie to używane jest pejoratywnie jako wskazanie, że krytykowane ujęcie kwestii kobiecej ma charakter jednostronny i ideologiczny. Szkodliwość wiktymizacji użytkownicy tego pojęcia argumentują na dwa sposoby: feministyczny i uniwersalizujący.

W obrębie feminizmu „wiktymizacja” uważana jest za niewłaściwą, bo:

- Przedstawianie ze szczegółami rozmaitych form przemocy oraz losów i przeżyć ofiary umacnia opisywaną sytuację, rysując ją jako jedyną możliwą lub jako trudną do zmiany.

- Sugestywność takiego opisu czyni kobiety jeszcze bardziej bezradnymi i sprawia, że wyjście z sytuacji przemocowej wydaje im się coraz mniej możliwe. Tymczasem rolą feminizmu jest wzmacniać subiektywne poczucie siły kobiet na tyle, by podejmowały próby jednostkowego i zbiorowego wyzwalania się z sytuacji opresji.

- Przedstawianie kobiet jako ofiar wzmacnia esencjalne postrzeganie płci nawet, jeśli nie jest to zamierzeniem przedstawiającej/go. Podtrzymuje przekonania o naturalnej słabości kobiety, czyniącej z niej potencjalną ofiarę i naturalnej sile mężczyzny czyniącej z niego potencjalnego agresora. Przekonania te konstruują genderową rolę mężczyzny jako opiekuna. Rola ta ma dwa oblicza: obrońcy, ale i kata.

- Przedstawianie kobiet jako ofiar sprawia, że znika z pola widzenia sieć innych współzależności i relacji władzy, także tych, w których kobiety – z racji przywilejów innych niż płeć lub z powodu innych gier genderowych - panują nad innymi. W efekcie wiktymizacja jest narzędziem uniewinniania kobiet, ideologicznym wymazywaniem kobiecej odpowiedzialności i przerzucaniem jej na barki mężczyzn.

- Skupiając się na jawnym i brutalnym przejawie hierarchicznych relacji międzyludzkich i relacji płci, jaką jest przemoc, wiktymizacja lekceważy inne, bardziej subtelne, formy dominacji. Rysując sytuację w kategoriach strukturalnych zależności kobiet od mężczyzn, bagatelizuje ten wymiar koegzystencji, który podlega negocjacjom, jest tworzony na równi przez obie strony relacji.

- Wreszcie wiktymizacja skupia się na skutkach przegranej gry o władzę lub niezależność, zamiast przedstawiać i analizować sam proces gry.

Rozumiem niechęć do oglądania kolejnych kobiecych ofiar. Zgadzam się, że obrazy te najczęściej odbierają dobre samopoczucie. By przeciwdziałać opresji trzeba jednak najpierw porządnie ją zdiagnozować. Potem wyciągnąć wnioski z diagnozy. Z których najważniejszymi będą przyczyny analizowanych zjawisk.

Lubię zafundować sobie od czasu do czasu emocjonalne katharsis w towarzystwie szelmowskiej Thelmy i charyzmatycznej Louise. Obcowanie z niezniszczalną Beatrix, która wykonuje genialny plan zemsty, by na końcu rozerwać serce Billa na strzępy, zadośćuczynia i moim przeżyciom. Nie ma we mnie za grosz współczucia, gdy Lisabeth Salander torturuje swojego opiekuna socjalnego odpłacając mu za poniżenie, gwałt i sadyzm. Kiedy królowa Elżbieta wykrzykuje gniewne: 'There will be no master!" i odmawia zamążpójścia, by samodzielnie rządzić Anglią, przechodzą mnie ciarki podziwu. Uległa i bezbronna kobieta, która nocą zamienia się w dzikiego i drapieżnego kota, by czynić sprawiedliwość, ale i spełniać swoje zachcianki, jest także moją fantazją. Mocna w gębie, pięknej postury, imponującej siły i wytrzymałości Ripley, która potrafi stawić czoło Obcemu, zajmuje poczytne miejsce w panteonie moich ulubionych bohaterek.

A jednak nie widzimy końca Thelmy i Louise, choć przecież możemy go sobie dopowiedzieć, skoro skaczą w przepaść. One wiedzą, że amerykańskie prawo nie ochroni kobiety, która w obronie innej kobiety zabiła gwałciciela. A tym bardziej takiej, która ukradła pieniądze, by uciec od męża, bo traktował ją jak posługaczkę. Gdyby "Kill Bill" miał coś wspólnego z rzeczywistością, nawet tak biegła w sztukach walki Betarix Szkrab, mając przeciwko sobie armię sprzymierzonych i równie wyszkolonych zabójców, zginęłaby najpóźniej w drugiej scenie. Splot okoliczności, który pozwolił Salander odzyskać wolność od prześladowcy, zdarza się jedynie w scenariuszach zwłaszcza, że mówimy o osobie prawnie ubezwłasnowolnionej. Królowa Elżbieta, która zdobywa serca dumą i niezależnością, swojej władzy używała także do bezwzględnego rozprawiania się z każdym, kto zagrażał jej panowaniu. Królową zaś została nie mocą własnych wysiłków i woli, lecz z racji urodzenia. Choć rozglądam się za nią, nie widziałam Catwoman na warszawskich ulicach, podobnie zresztą jak Spidermana, Zorro czy Batmana. Porucznik Ripley mierzy się z obcym, ale dla większości kobiet większym zagrożeniem są "swoi" - domownicy lub sąsiedzi. A ich polem walki bywa częściej autobus lub własne mieszkanie, niż statek kosmiczny.

"Kill Bill", "Elizabeth", kolejne odsłony "Obcego" czy "Catwoman", a także bohaterki takie jak wojownicza księżniczka Xena to albo bajki, albo historie postaci, które dzierżyły władzę jako dziedziczki i których władza nie przekładała się na polepszenie losu kobiet im poddanych, albo w najlepszym razie niemożliwe losy możliwych postaci.

W istocie zarzut wiktymizacji nader często skrywa potrzebę zbawczej narracji, z których większość ma charakter usypiający. W najlepszym razie przynoszą one chwilową ulgę i przywołują falę marzeń o lepszym świecie. Dlatego staram się nie polemizować z feministycznymi Sienkiewiczami, dopóki ich zwolenniczki nie mylą postulatów z rzeczywistością.

Choć widzę potrzebę opowieści ku pokrzepieniu serc, obserwuję także ich skutki uboczne. Bajki o silnych bohaterkach, które walczą ze złem, mszczą krzywdy własne i naprawiają świat dla innych, by na końcu zostać sławne, piękne i bogate, potrafią przesłonić rzeczywistość także dorosłym. Wiele z nich to nowe wersje "Kopciuszka", przygotowane specjalnie na potrzeby kobiet, które chcą "mieć ciastko i zjeść ciastko": żyć jak wyemancypowane, niezależne kobiety, a jednocześnie cieszyć się przywilejami, które daje im patriarchat. Być tą, która co prawda nie spłoszy się wzrokiem księcia, będzie ją stać na taksówkę do domu, a w windzie zgubi nie pantofelek, lecz nowy model najka, ale rano będzie czekać na telefon od księcia i klakson jego beemy pod domem. Fantazja, by być piękną, bogatą i wygadaną kobietą, która głosi feministyczne poglądy, a mimo to kochają ją media oraz mężczyźni, ona zaś, oprócz pełnego sukcesów życia zawodowego, ma także szczęśliwe życie osobiste i wyposażona w wspierającego męża oraz cudowne, zdrowe dziecko ogłasza w wiadomościach kobiecą niepodległość, spełnia się jedynie w filmach.

Jeśli naszym celem jest poszerzanie wolności kobiet i projektowanie społeczeństwa opartego na równości, potrzebny jest przede wszystkim adekwatny, wyczerpujący opis rzeczywistości, którą chcemy zmieniać. Póki co niewiele w niej królowych i zwycięskich wojowniczek, stanowczo więcej postaci takich jak Aileen Wuornos z filmu "Monster", Vera Drake, bohaterki "Gwałtu", "4 miesięcy, 3 tygodni i 2 dni", "Wyśnionego życia aniołów", filmów "Nie czas na łzy", "Import/Export" czy "Plac Zbawiciela". Realizm tych opowieści przytłacza i przeraża. Bolą od niego oczy i bolą od niego brzuchy. A jednak nie nazwałabym ich wiktymizującymi, lecz trafną diagnozą przyczyn opresji. Wszystkie te filmy w przekonujący sposób pokazują, że o losach kobiet, zwłaszcza tych z niższych warstw społecznych lub z krajów leżących poza europejskim i amerykańskim dobrobytem, decydują czynniki, na które nie mają one żadnego wpływu lub wpływ zgoła niewielki. Wspomniane produkty kultury dobrze te czynniki unaoczniają, wyliczają i analizują. Wszystkie ukazują kontekst i społeczne tło narodzin ofiar. Poprzez nakreślenie sytuacji tłumaczą, dlaczego zmagania wielu kobiet o poprawę własnego bytu są skazane na porażkę lub wymagają słonej zapłaty.

Za faktycznie szkodliwe uważam natomiast te teksty kultury, w których obrazowi ofiary nie towarzyszy choćby szkic rzeczywistości społecznej, ekonomicznej, rodzinnej, która czyni kobietę bezradną. Przykładem takiej produkcji jest film "Nieodwracalne", gdzie krzywda zostaje naestetyzowana po to, by była podniecająca.

Bezsilność to jedno z najbardziej upokarzających i traumatycznych przeżyć. Pozbawia podmiotowości, wyrządza trwałą krzywdę, bo odziera z godności. Można przeżywać ją wobec konkretnego człowieka – kogoś, kto ma nad nami władzę i kogo się boimy, ale także wobec bezimiennego mechanizmu, wyalienowanej, bezosobowej struktury takiej jak niesprawiedliwe prawo, system pracy, przepisy.

Nie chcemy bezsilności nawet świadkować, a co dopiero poczuć. Nie chcemy oglądać tych, którzy jej doświadczają. Jeśli, to takich, dla których jest ona już tylko przeszłością, wspomnieniem, przepracowaną traumą, tym, co "nie zabiło, więc wzmocniło". Takich, którzy są już "pozbierani", na nowo scaleni, wyposażeni w siłę "człowieka po przejściach".

Dyskurs ofiary jest pozaparlamentarny. Odgrodzony murem szpitala psychiatrycznego, gabinetu terapeutycznego, domu starców, schroniska samotnej matki albo ofiar handlu ludźmi, ośrodka dla uchodźców, zostaje dyskretnie usunięty z publicznej przestrzeni w sferę prywatną, gdzie mówi się szeptem i tonem troski. Te azyle chronią przebywających w nich ludzi, ale także resztę społeczeństwa przed kontaktem z tym, co nie ma prawa pojawić się w świecie, gdzie o byciu człowiekiem świadczy panowanie nad sobą. Widok ofiary konfrontuje ze stanem, którego boimy się doświadczyć, więc nie dopuszczamy wobec niego empatii. Wyrzucamy poza nawias widzialności i słyszalności tych, którzy nie panują nad sobą, bo ktoś zapanował nad nimi: nad ich mową, czynami, funkcjami życiowymi.

Ofiara, która się rozpadła zamiast pozbierać, która sobie "nie poradziła" zamiast dzielnie zawalczyć o własne życie, podlega kolejnej przemocy. Tym razem będzie nią izolacja. Niedobrze, gdy izolację tę wspierają argumenty o szkodliwości wizerunku ofiary dla kobiecego empowerment.

Drugi typ krytyki, który nazywam uniwersalizującym, zaprezentował niedawno Jacek Żakowski i opatrzył mianem "ryzyka emancypacji":

„Prawidłowość historyczna jest taka, że wielkie emancypacje (religijne, stanowe, narodowe, klasowe, rasowe) wyrastały z buntu przeciw niesprawiedliwościom i okrucieństwom losu, a potem same tworzyły nowe niesprawiedliwości i nowe okrucieństwa. Okrucieństwa nowoczesnych społeczeństw - od gilotyny po gułag, islamski terroryzm i pisowską lustrację - były ubocznym produktem wielkich emancypacji. Przyjęcie tożsamości ofiary nieodmiennie niesie bowiem pokusę ryczałtowego usprawiedliwienia wszystkiego, co - choć iluzorycznie - służy emancypacji. Nowe okrucieństwa uzyskują status obrony koniecznej, a to sprawia, że już nie podlegają normalnej moralnej ocenie. Każdy emancypacyjny pretekst jest dobry, żeby je popełniać. ("Gazeta Wyborcza", 4/1/2010)

To prawda, że status ofiary bywa nadużywany lub zajmowany fałszywie. Rozpoczynając agresję na Afganistan, a potem Irak, politycy amerykańscy przedstawiali USA jako kraj, który padł ofiarą rozpoczętej już wojny, a oni zamierzają się jedynie bronić. Agresywna wobec Palestyńczyków i krajów sąsiadujących polityka Izraela do dziś opiera się na dyskursie ofiar, które, pomne doświadczeń, nie dopuszczą do kolejnej zagłady Żydów.

Cyniczne przybranie roli ofiary nie ma jednak nic wspólnego z dopuszczeniem rzeczywistych ofiar do głosu ani oddaniem im sterów władzy. Jak niemal każda zagrywka, która ma usprawiedliwić dominację, uderza ona w słabszych. Żydzi, którzy przeżyli holocaust, byli w budującym się Izraelu widziani niechętnie. Jeśli, to raczej jako Abba Kovner, niż Primo Levi. Amerykańscy żołnierze, którzy po powrocie z Wietnamu, Afganistanu i Iraku przyłączali się do ruchów pokojowych i dawali świadectwo zbrodniom wojennym, w których brali udział, ale także których padli ofiarą jako mięso armatnie, przestawali być bohaterami narodowymi. Matki zabitych Amerykanów i Izraelczyków, które tworzą pacyfistyczne ruchy oporu, nie są już szlachetnymi niewiastami, które poświęcają synów dla dobra ogółu. Jedni i drudzy znikają z ekranów telewizorów, dobroczynnych balów, wizyt u zasmuconych ich losem prezydentów. Nie są już powodem do dumy i kwiatkiem do kożucha, lecz elementem podejrzanym i uciszanym.

Brak umiejętności rozróżnienia między ofiarą a jej fałszywym trybunem skutkuje tak, że nim ofiara zdąży wypowiedzieć swoją krzywdę, już zamyka się jej usta ostrzegając przed dokonaniem nadużycia. Jej głos jeszcze nie zabrzmiał, a już został uciszony. W ten sposób ofiary przechodzą przez kolejne kręgi milczenia. Pierwszy to sytuacja opresji. Drugi - wychodzenie z traumy za zamkniętymi drzwiami. Trzeci - próba opowiedzenia o swoim doświadczeniu, blokowana wstydem i podejrzeniami o chęć nadużycia.

Postulat dopuszczenia do głosu ofiar oraz obdarzenia ich zaufaniem szczególnym zapoczątkował nowe podejście do źródeł w historiografii. W Polsce przedstawicielem historiograficznego przełomu stał się Jan Tomasz Gross, ściągając na siebie gromy nie tylko antysemitów, ale także historyków okopanych w dotychczasowej metodologii. Jednym z głównych argumentów za jej rewizją jest właśnie kwestia dotąd bagatelizowanego przez historyków kontekstu. Nim zarzucimy ofierze manipulację, spróbujmy najpierw skłonić ją do mówienia. Skoro dotąd mówienie o krzywdzie narażało ją na ponowne jej doznanie, musimy najpierw zapewnić jej bezpieczeństwo, wysłuchanie i domniemanie niewinności. Niewiele więcej niż, o ironio, oskarżonej/mu. Chyba, że chcemy, by wiedzy, którą mamy, nie przyrosło.

„Jak mogłaś mu to zrobić?”, „Czemu mścisz się na niewinnym człowieku?”, „Zawsze wiedziałem, że jesteś niezrównoważona, ale takiego zacietrzewienia się po tobie nie spodziewałem”, „Życie cię rozliczy, zła kobieto”, „Jesteś potworem, nie umiem tego inaczej nazwać”, „może kiedyś się opamiętasz i zobaczysz, ile krzywdy wyrządziłaś”, „idź na terapię, bo jesteś chora z nienawiści” – pisze do Marty jej były chłopak. Piszą tak również Tomka koledzy. Koleżanki także nie stygną w zapale smsowym i mailowym.

Co takiego strasznego zrobiła Marta? Odeszła od Tomka. Ich związek trwał 4 lata. Mają 3-letnią córkę.

Na pierwszy rzut oka byli cudowną parą. Młodzi, wykształceni, piękni, z „alternatywnego” środowiska, gdzie prawa człowieka są tyleż ważne, co oczywiste, a Manifa to coroczny obowiązek i towarzyska przyjemność, bo co krok spotykali na niej znajomych. Kiedy Marta zaszła w zaplanowaną ciążę, Tomek był taki troskliwy. Dzwonił co chwila, podwoził ją samochodem do pracy, wszystkim opowiadał, rozanielony, jak przygotowuje się do roli taty. Zamieszkali w M4 w centrum Warszawy. Tomek dużo zarabiał, Marta pracowała w fundacji ekologicznej. Często odwiedzali ich przyjaciele. Głównie Tomka.

Bo Tomek niechętnie widywał przyjaciół Marty. Marcie na ich temat opowiadał złe rzeczy. Mówił, że zadaje się z głupszymi od siebie, że po co Marcie inni ludzie, skoro ma jego, że Elka jest interesowna, a Tymek tak naprawdę ją podrywa. Zrażał ich do siebie, więc coraz rzadziej przychodzili, coraz częściej czuli się źle widziani.

Te Tomka podwózki, przyjeżdżanie po Martę znienacka pod uczelnię, częste telefony miały na celu kontrolę, bo Tomek – sądząc po sobie – bał się, że Marta go zdradza. Obsesję swoją uważał za racjonalne podejrzenia, te zaś za wystarczający powód, by grzebać w Marty komórce, czytać jej maile, rozpytywać w jej pracy. Kiedy coś się Tomkowi w zachowaniu Marty nie podobało - np. że poszła na imprezę bez niego, zdecydowała się studiować drugi kierunek, nie używała perfum, które jej kupił na urodziny – wypraszał ją. Wyrzucał z domu. Bo mieszkanie było kupione przez jego rodziców, zapisane na jego nazwisko. Mówił Marcie, że bez niego sobie nie poradzi. Gdy protestowała, nazywał ją „żałosną dziewczynką”. Gdy kłótnie eskalowały, Tomek, w zależności od nastroju, groził samobójstwem, rzucał w Martę butami, powtarzał, że po ciąży zrobiła się brzydka i gruba albo brał na ręce córkę i ze słodkim uśmiechem mówił jej: „tato nie pozwoli, żeby takie ścierwo jak twoja mamusia się tobą zajmowało”.

Sam zajmował się córką jedynie na oczach gości. Wtedy był wzorowym tatusiem. Tatusiem jak z podręcznika, jak z książki o partnerskim związku, jak z bajki po prostu. Opowiadał o jej kupkach i siuśkach z oczami zamglonymi miłością, głaskał Martę po głowie rozmodlony do swojej gromadki, w dobrze dobranych momentach deklarował przyjaciołom: „one są najlepszym, co mi się w życiu przytrafiło”. O tym, że Tomek wstaje około południa, nie lubi dziecka przewinąć, nie potrafi położyć spać i nie wie, na co córka jest uczulona, goście nie wiedzieli. Nie wiedzieli także, że gdy Tomek jest w paskudnym nastroju, a mała marudzi, mówi Marcie: „To twoje dziecko, więc się nim zajmij. Ja go nie chciałem”.

Niektórzy natomiast wiedzieli, że Tomek, pracownik Otwartego Funduszu Emerytalnego z siedzibą w Kutnie, jeżdżący po całej Polsce w celach służbowych, ma wiele okazji, by sypiać z innymi kobietami i zazwyczaj skrzętnie te okazje wykorzystuje. Nie wiedziała o tym Marta. Do czasu, gdy sam jej tego nie powiedział wyzywając od „sztywniar”, bo nie chciała się z nim kochać tak, jak robią to bohaterki jego ulubionych pornosów.

Marta miała dyplom z orientalistyki, nieskończone drugie studia, 720zł miesięcznie w ramach projektu, który kończył się za pół roku, córkę, jedną przyjaciółkę, która nie dała się Tomkowi wystraszyć. Nie miała mieszkania, bogatych rodziców, rodziny w Warszawie, ubezpieczenia, samochodu. Decyzję o odejściu podejmowała wielokrotnie. Raz, kiedy Tomek szydził z niej, że „czyta te swoje książeczki i uważa się za bóg wie kogo, a tak naprawdę jest prosta i głupia jak pierwsza lepsza laska”. Drugi, kiedy Tomek cisnął jej laptopem o podłogę, bo uważał, że pisanie pracy magisterskiej to strata czasu, przecież on ją utrzymuje, to po co jej dyplom. Trzeci, gdy jakiś „życzliwy” pokazał jej profil niejakiej Mary na facebooku, a na tym profilu romantyczne zdjęcia znad morza: Mary+Tomek = WNM. Czwarty, kiedy podczas rozmowy o pieniądzach na domowe zakupy kazał jej powiedzieć: „poproszę”.

Marta zabrała dziecko i odeszła na dobre dopiero, gdy zrobił imprezę i nie zorientował się, że mała zniknęła. Znalazł ją na klatce schodowej. Marta wtedy nie było - wyjechała na jeden dzień do siostry.

Alimenty i dzielenie się opieką nad córką Tomek traktuje jak system nagród i kar. Dla Marty, bo dziecko jest tylko pionkiem w jego grze. Grozi Marcie sądami i odebraniem praw rodzicielskich. Zabrał jej wszystkie przedmioty, które kupił: elektryczny czajnik, fotelik dla dziecka, blender. Stawia warunki: „zapłacę, jeśli...”. O każdej porze dnia i nocy wysyła Marcie wiadomości. Raz smsy, że Marta jest wariatką i że on ją zniszczy. Potem mmsy, na których widać jego nową dziewczynę. Kilka godzin później maile: „Jeśli będziesz grzeczna, to się dogadamy”. Smutny i opanowany, muchy w życiu nie skrzywdziwszy, szemrze w dobrze dobrane uszy, że Marta jest niebezpieczna, a on został skrzywdzony.

Znam wiele podobnych historii. Dominika ma 11-letniego syna. 3 miesiące po porodzie narzeczony Mateusz wycedził przez zęby swoją małżeńską krzywdę: odkąd urodziła, Dominika za mało dba o siebie i on się wstydzi przed znajomymi takiej byle-jakiej żony. 11 lat Dominika walczy z Mateuszem o alimenty i udział w opiece nad dzieckiem. Cała jego rodzina i większość ich dawnych znajomych do dziś uważa Dominikę za wredną, pazerną zdzirę. Niektórzy są na tyle szlachetni, że „dają jej szansę”, by wytłumaczyła się z krzywdy, jaką wyrządziła Mateuszowi. Dominika nieraz próbowała. Nigdy nie była wystarczająco przekonująca, bo Mateusz zabiera znajomych na snowboard do Austrii, a Dominika może ich najwyżej zabrać na herbatę do wynajmowanej kawalerki. Między wywiadówką w szkole syna, a odrabianiem z nim lekcji.

Alina chodzi z łatką popapranej egoistki odkąd założyła byłemu chłopakowi sprawę karną o psychiczne znęcanie się. Przez 2 lata uważała, że to mieści się w normie, kiedy podczas kłótni Robert wychodzi na klatkę schodową i krzyczał: „tu mieszka dziwka, zapraszam! Może wreszcie sama na siebie zarobi”. Albo przez kilkanaście godzin traktuje ją jak powietrze, bo nie zareagowała wystarczająco entuzjastycznie na jego kolejny wspaniały pomysł: żeby mieli psa, żeby on rzucił pracę i poświęcił się pasji renomowania starych samochodów, żeby ona poszła na kurs wizażu, za który on hojnym gestem zapłaci. Albo wybił szybę w drzwiach do łazienki, kiedy Alina zamknęła się od środka, żeby wziąć kąpiel. I oznajmił, że w jego domu ona nie ma prawa się przed nim zamykać.

Agnieszka została nazwana „niewdzięcznicą”, gdy kochance swojego męża, która deklarowała, że się za Agnieszkę modli i chciałaby się z Agnieszką zaprzyjaźnić, odparowała: „zabieraj go i wynoś się”.

Zdaniem połowy rodziny Monika jest „złą córką” odkąd zerwała kontakt z ojcem, który miał zwyczaj wyżywać na niej swoje frustracje, a kiedy po latach próbowała z nim o tym porozmawiać – wyśmiał ją jako „przewrażliwioną”.

Wystarczy rozmawiać z kobietami, by wiedzieć, że sposobów na upokarzanie są miliony. A ludzi, którzy nie wykorzystują przewagi - fizycznej, finansowej, psychicznej, tej wynikającej z mniejszego zaangażowania - by upokarzać, stanowczo mniej. Mężczyźni nie są "z natury" skłonni do dominacji bardziej niż kobiety. "Każda władza deprawuje" – to poczciwe hasło oddaje realia życia nie tylko publicznego, ale i prywatnego. Każda władza deprawuje, dlatego wymaga albo kontroli, albo zniesienia. Władza ma wiele postaci. Budują ją lub wzmacniają decyzyjne stanowiska pracy, dobre zarobki, prestiżowe zajęcia, szacunek współpracowników, lęk podwładnych, powodzenie towarzyskie itd. W naszym społeczeństwie wszystko to przynależy nieporównywalnie częściej mężczyznom. Ale i bez tego ich pozycja w relacjach intymnych jest silniejsza - mocą tradycji („głowa rodziny”), religii („prawo naturalne”), obyczajów (zmiana nazwiska), podziału pracy emocjonalnej (kobieta dba o atmosferę i temperaturę relacji, więc na nią spadają oskarżenia, gdy coś się w relacji psuje). Im większą mamy władzę, tym częściej ktoś jest od nas zależny. Im bardziej ktoś jest od nas zależny, tym większą mamy władzę. Także w życiu prywatnym. Żona, która nie zarabia, bo pracuje na domowym etacie, chora matka wymagająca codziennej opieki, córka, której ojciec płaci za studia są bardziej narażone na drobne nadużycia, manipulacje, szantaże, wreszcie przemoc. Z lęku przed utratą partnera, dachu nad głową, bezpieczeństwa dzieci, nie zareagują, nie krzykną, nie odejdą. Załagodzą, udadzą, że nic się nie stało, podporządkują się.

Wystarczy rozmawiać z kobietami, trzeba tylko obdarzyć rozmówczynie zaufaniem, bo niemal każda wstydzi się nadużyć, których doświadcza. Ukrywa je, bo czuje się za nie odpowiedzialna. Obwinia się, że nie jest wystarczająco silna, by do nich nie dopuszczać, że nie dała rady odejść wcześniej, nie zareagowała od razu. Pozwoliła przekraczać kolejne swoje granice oszukując samą siebie, że to, co ją spotyka, jest jeszcze „normalne” albo „chwilowe”.

A kiedy wreszcie te granice odbudowuje, słyszy: egoistka. Kiedy mówi o krzywdzie zamiast w milczeniu ją znosić, słyszy: wariatka. Kiedy walczy o swoją godność, słyszy: zła kobieta.

Bo dobra kobieta to taka kobieta, która wszystko poświęci dla innych. Siebie odda, o sobie zapomni, da się zakrzyczeć, zadeptać, zagłaskać, zagłuszyć, zabić. Która zniesie w milczeniu, schowana do nory nie pokaże siniaków, nie powie złego słowa, w milczeniu wytrzyma, zapomni krzywdę, wybaczy, będzie ponad to. Dobra kobieta jest za dobra, by przeżyć. Dobra kobieta to martwa kobieta. Good girls go to heaven zbyt szybko.

80% sprawców przemocy wobec kobiet to najbliżsi członkowie rodziny. Kobiety częściej giną z rąk mężów i konkubentów, niż zaatakowane przez obcych na ciemnej ulicy. W tych statystykach nie ma śmierci zadawanych powoli: poprzez systematyczne upokarzanie, odzieranie z godności, tresowanie karami i nagrodami. Nie ma w nich kobiet, które popełniają samobójstwa albo umierają na ciężkie choroby. Bo nie poszły na czas do lekarza. Bo uwierzyły swoim partnerom, że ich życie jest nic nie warte. Pozbawione przyjaciół („mąż ich nie lubił”), skłócone z rodziną („po kłótni z teściową mąż powiedział: więcej do nich nie pójdziemy”), odcięte od świata („mąż nie lubi, kiedy wychodzę”) nie miały nikogo, kto by je zmobilizował, potrząsnął nimi, albo po prostu zapytał. Good girls go to heaven, bo nie mają dokąd pójść.

Ta gra naprawdę bywa zero-jedynkowa: albo giniesz, albo masz łatkę suki. Wiele kobiet wybiera to pierwsze, bo wolą dać się walcem rozjechać niż zmierzyć z poczuciem winy. Przyuczone do roli ofiary, kobiety potrafią czerpać z niej perwersyjny zysk. Nienawykłe do konfrontacji czynią cnotę z własnego poświęcenia. Zamiast we własnej obronie, agresję kierują przeciwko innym kobietom. Zwłaszcza tym, które miały na tyle możliwości, determinacji i żywych marzeń, by zawalczyć.

Jeśli zatem usłyszysz, że jesteś egoistką, wariatką lub złą kobietą najprawdopodobniej znaczy to, że właśnie uratowałaś swój tyłek, więc masz nie lada powód do radości. Jeśli próbujesz myśleć niezależnie i podejmować wolne decyzje, przygotuj się na te epitety. Wszelkie „suki”, „pazerne zdziry”, „wredne babska”, „świruski” i „niezrównoważone furiatki” czas przyjmować jak komplementy, nosić niczym ordery, trofea, generalskie belki. One są jak blizny po walce o człowieczeństwo, jak znaki wywalczonej wolności. W świecie, gdzie kobiety traktowane są jak plastelina, z której wedle zapotrzebowań lepi się matki, żony lub kochanki, „zła kobieta” to ten cyborg, co uciekł programistom, Pinokio, co ożył, Aleksandra, która odchodzi(1).

1. W filmie „Tajemnica Aleksandry” (reż. Rolf De Heer, 2003) tytułowa bohaterka przygotowuje mężowi nietypowe „birthday party”. Nagrywa dla niego kasetę video, na której opowiada o upokorzeniach, jakie znosiła w ich małżeństwie. Z kasety dowiadujemy się, że Aleksandra była traktowana jak darmowa siła robocza do opieki nad domem i dziećmi oraz do seksualnego zaspokajania męża wedle jego życzeń i pomysłów. Podczas oglądania taśmy najpierw rozbawiony, potem przerażony mąż orientuje się, że Aleksandra zabrała dzieci i odeszła. Komentując film na łamach „Wysokich Obcasów” Wojciech Eichelberger pochylał się nad „tragedią dorosłych ludzi, którzy nie potrafią ze sobą rozmawiać”. Konsekwentnie pominął aspekt genderowej dominacji, ukazanej w filmie. Dzieło De Heera zinterpretował w kategoriach kłopotów komunikacyjnych. Analiza relacji międzyludzkich pozbawiona perspektywy władzy i kontekstu hierarchizujących różnic między społecznym uplasowaniem ludzi biorących w tych relacjach udział, pozbawiła film ładunku społecznej krytyki. Uśpiła potencjalnych widzów bajką o pięknym świecie pełnym ludzi, którzy gdyby tylko zdecydowali się na terapię – na pewno uzdrowiliby swoje związki. O psychologii jako ideologii, która unieważnia strukturalne mechanizmy dominacji, a w konsekwencji czyni je niewidocznymi, pisze Małgorzata Jacyno w książce Kultura indywidualizmu: „Miłość, pieniądze, zdrowie i kres wszelkiej opresji po prostu należą się i dostępne są każdemu, kto ma właściwą postawę wobec siebie. Przejawem tej właściwej postawy jest już przystąpienie do pracy nad sobą w ramach programu autoterapii i terapii”. (PWN, Warszawa 2007, s.229)

"Jesteś artystą? Zgłoś się!" - namawia plakat, który zawisł w warszawskich knajpach. W liceum im. Stefana Batorego będzie V UFO czyli festiwal wszelakiej twórczej działalności licealistów. I licealistek? Wytężam patrzałki. Nic. Na plakacie sami chłopcy. Nie dwóch, nie trzech, lecz ośmiu. Zabawni, wyluzowani, "na bogato" upozowani. Siedzą w chłopackich pozach (w autobusie każdy z nich zająłby dwa miejsca, choć żaden nie ma znaczącej nadwagi).

UFO to skrót od: Unikatowy Festiwal Offowy. Nie taki znowu offowy. Offowy to on będzie jak słowa prof. Barbary Skargi: "„Podziwiam człowieka, który mimo swej okropnej małości jest zdolny stworzyć coś genialnego. Niestety, czynią to głównie mężczyźni, podziwiam ich za to. (…) Nie ulega wątpliwości, że jakiś geniusz w nich siedzi. Nie było tej miary kobiety”(GW, 27-28/10/2007) wywołają lawinę ripost. Póki co wywołały jeśli nie aprobatę, to ciche przyzwolenie.

Organizatorzy UFO dobrze się Skargi posłuchali. Na stronie internetowej zapraszają: "Każdy miłośnik kultury i sztuki, dobrej muzyki, oddany fan jakiegoś zespołu, znawca teatru lub kina, wielbiciel fotografii może zawitać do nas a na pewno znajdzie tu coś dla siebie". Są uczniowie, uczennic nie uświadczysz. Artystek też nie - są sami artyści.

Spróbujmy inaczej: "Każda miłośniczka kultury i sztuki, dobrej muzyki, oddana fanka jakiegoś zespołu, znawczyni teatru lub kina, wielbicielka fotografii może zawitać do nas a na pewno znajdzie tu coś dla siebie. Uczennice liceum zapraszają wszystkie artystki". Brzmi jak informacja o imprezie dla kobiet? No właśnie.

Więc UF. Tez nie, bo 'uf' to ulga, a od tego plakatu wyskakuje żyłka na czole.

Zatem U. Jak (b)uuuuu. I jak ups. Wiecie, ile dziewczyn, które "coś" robią, nie zgłosi swojego uczestnictwa? Nie przyjdzie na wasz Festiwal? A jeśli, to w charakterze pokrowca na gitarę swojego chłopaka lub fanki klasowych kolegów? Na stronie UFO znajduje się jeszcze jedno ciekawe zdjęcie: dwóch neutralnie ubranych chłopców gra na gitarze, a trzy dziewczyny robią pozy wokół ich instrumentów (już słyszę te komentarze). Ponętne, wygięte, żurnalowe. To jest ta twórczość, o której tyle słyszałam? No to chyba na UFO powinni zgłaszać się projektanci co drugiej reklamy.

Myślę: jątrzę. Dowalam w fajne, potrzebne, oddolne inicjatywy licealistów. Może po prostu organizatorzy sfotografowali samych siebie? Nie mieli kogo poprosić do zdjęcia? Plakat ma fajny charakter domowej wycinanki, rzecz robiona na pewno bez finansowych nakładów.

Na stronie UFO można jednak przeczytać, że dyrekcja festiwalu to jeden chłopak i dwie dziewczyny. Kto na zdjęciu dyrekcji jest w środku - proszę zgadywać. Nagród nie będzie, bo zagadka zbyt łatwa.

Moja tolerancja dla dziewczyn, które pchają się do roli paprotek, ozdób i maskotek maleje. Ja wiem, że przemoc symboliczna, że heteronormy, że ideologiom podlegamy wszyscy bez względu na płeć, że nie można od dziewczyn wymagać więcej wrażliwości. Że kobiety muszą gorąco wierzyć w patriarchat jako stan naturalny, by ten mógł się trzymać w posadach. Wiem też, że nie wszyscy uczniowie i uczennice z dobrych szkół mają w domu raj na ziemi. Ale w kontekście idei edukacji jako wyrównywania szans zatrważająca większość z nich pochodzi z rodzin zasobnych w rozmaite kapitały. A jeśli jakieś dzieciaki mają szanse nie ulegać stereotypom płciowym, to właśnie te: z dobrych, inteligenckich, stosunkowo zamożnych warszawskich domów. Uczennice i uczniowie prestiżowego liceum, drugiej po Bednarskiej/Raszyńskiej wylęgarni elit. Rozdawnictwa szczepionek na poczucie niepewności, braku wartości własnej, obawy przed zderzeniem marzeń z rzeczywistością. Dachu licealnego świata, podtrzymywanego przez tyleż sprawną, co niewidzialną selekcję: większość ludzi po prostu nigdy nie pomyśli, by próbować się do Batorego dostać. Wszak to jest szkoła dla tych "lepszych". To znaczy takich, którzy nie mają kompleksów, że są gorsi. Bo mają rodziców, którzy im to od dziecka wpoją. Którzy pozwolą im marzyć o wielkości i sławie, bo sami uważają, że to się ich dzieciom należy. I pomogą im te marzenia realizować.

I słusznie. I fajnie. I dobrze. Tylko co z tymi, którym nikt tego nie powie? Nie zbuduje w nich przekonania, że są świetne, wartościowe, mądre, że ich pomysły są cenne, a ich potrzeby i ambicje ważne? W tej grupie jest dużo więcej dziewczyn niż chłopców. Poniższy plakat nie wzbudzi w tych dziewczynach sprzeciwu. Nie wkurzy ich, nawet nie poczują się wykluczone. Będzie dla nich tak samo przeźroczysty jak fakt, że nikt nie traktuje ich poważnie.

Jedni wychodzą z kina oburzeni, inni zachwyceni. Oburzeni, bo to do bólu kiczowata opowiastka, kpiąca z prawdy o Zagładzie. Zachwyceni, bo to taka ulga, gdy źli dostają za swoje. Nawet, jeśli takie cuda dzieją się tylko na ekranie.

Błogo jest utożsamić się z mścicielami w słusznej sprawie, nie przeczę. A jednak za murami kina to utożsamienie zaczyna być groźne. Sam film, o którym mowa, do tego nie uprawnia. Wbrew pozorom "Bękartami wojny" jego reżyser Quentin Tarantino nie zaspokaja bezrefleksyjnie naszej potrzeby happy endu, lecz drwi z nas, że tak łatwo dajemy się happy endom uwieść.

"Bękarty wojny" są nie tyle realizacją zbiorowej fantazji o wymordowaniu rządu nazistów, co tej fantazji wyśmianiem. Na początku dyskretnym uśmieszkiem, pod koniec szyderczym rechotem. Tarantino konfrontuje nas z tej fantazji absurdalnością. I z naszym okrucieństwem.

To, że chcielibyśmy zabijać katów upokarzając ich przy tym i zadając ból, jest, zdaniem Tarantino, warte rozgrzeszenia. Okrucieństwo polega na tym, że nie możemy znieść widoku ofiary. Wkurza nas ona i irytuje, denerwuje swoją bezczynnością, brakiem sprawstwa, bezradnością. Robimy wiele, by przykryć ją obrazami dzielnych wojowników, którzy "nie szli, jak barany na rzeź", lecz postawili się, zaparli, odpłacili pięknym za nadobne. Gdyby nie oni, mielibyśmy kłopot z obdarzeniem ofiar, które nie walczyły, statusem nam równych. I na tym, zdaje się, polega ta część zwycięstwa, która przypadła w udziale nazistom. Zwycięstwa wojny jako takiej: zachowania wojenne stały się wzorami zachowań w ogóle. Ratującymi poczucie godności własnej i szacunku dla innych.

Zamiast widoku ofiary chcemy bajki, bo - choć nie jesteśmy ani uczestnikami, ani nawet świadkami - nawet dla nas real jest nie do wytrzymania. Łakniemy zbawczej narracji, bo prawdy nie sposób przyjąć. No to dał nam ją Tarantino, aż do zrzygania. Zrobił nam chłopak karnawał. Zaoferował niezłą jazdę. Pokazał II wojnę światową z happy endem: źli smażą się w piekle. Przepadają w kaźni podobnej do tej, którą sami urządzili niewinnym. I co? I figa z makiem. Żadnej ulgi. A jeśli, to tym gorzej. Bo po takiej uldze przychodzi kac.

Może zatem lepiej już, zamiast upajać się widokiem i akcentem Brada Pitta (mnie też urzekły, a jakże!), spróbować spotkać rzeczywistość? Nie wojenną, lecz tę dzisiejszą, która po wojnie pozostała?

A rzeczywistość wygląda tak: ostatnio w klubach zawisły plakaty przedstawiające "Bękartów wojny", zapraszające na antyfaszystowską demonstrację. Na demonstrację przyszło ok. 300 osób. Cieszę się, że tak dużo. Żałuję, że nie 10 razy więcej.

Dwa dni później miała miejsce konferencja: "Udział Żydów w walce z faszyzmem" zorganizowana przez Stowarzyszenie Kombatantów Żydowskich. Na sali 50 starszych osób. Cztery świetne referaty, wygłoszone prostym językiem: o udziale Żydów w powstaniu warszawskim, o żydowskim ruchu oporu w trzeciej rzeszy, o dramatycznej samotności polskich Żydów w walce przeciwko Zagładzie.

I poruszające przemówienie Mariana Turskiego, które polecałabym wszystkim w ramach odtrutki na chłopięcą fantazję o wielkości i sławie zdobywanej karabinem, bombą, ogniem i mieczem. Fantazję, którą Tarantino posmarował zbyt świecącym lukrem, by nie wyczuć w jego filmie zamachu na naiwność widza.

Turski mówił o niedocenianym w obliczu walki zbrojnej oporze bez broni organizowanym w gettach podczas II wojny światowej. O tym, że w czasie eksterminacji przetrwanie i ratowanie ludzi jest samą oporu esencją. Oporem było opóźnianie deportacji. Informowanie świata o polityce niemieckiej wobec Żydów. Szykowanie świadectw Zagłady na wypadek śmierci. Organizowanie życia kulturalnego. Nieustanne kształcenie: kursy, biblioteki, pisanie podręczników. W końcu akty solidarności takie jak dzielenie się jedzeniem.

Oporem nie do przecenienia nazwał Turski podnoszenie na duchu współmieszkańców getta. Nie brzmi tak dobrze, jak bój, nie wygląda jak mundur, nie terkocze jak karabin, nie jest kolorowe jak krew. Jest codziennością, a nie powstaniem, które tę codzienność przerywa. Jest działaniem w warunkach bez nadziei.

Idąc na demonstrację antyfaszystowską marzyłam, że spotkam na niej tych starych ludzi, których "no pasaran" wobec faszyzmu niegdyś skazywało na wyrok śmierci, jeśli wcześniej nie skazało ich na nią pochodzenie. Nie oczekiwałam jednak ich obecności: było zimno, mokro i przede wszystkim niebezpiecznie.

Idąc na świętowanie przez żydowskich kombatantów zwycięstwa nad faszyzmem miałam nadzieję, że będą tam ludzie spoza ich coraz mniej licznych stowarzyszeń, którzy dadzą im swoją obecnością znak szacunku i dbałości o pamięć. Ale na sali byli tylko starzy ludzie. Kombatantki i kombatanci, ich mężowie i żony, gościnnie kilkoro byłych AL-owców. Pustka tamtej sali, pustka w chwili domagającej się uwagi, jest dużo bardziej bolesna niż najbardziej krwawe sceny z "Bękartów wojny".


Panowie, którzy organizują nam wyobraźnię w temacie żydowskiej zemsty:

Daniel Craig zagrał w filmie "Opór" dowódcę żydowskiej partyzantki Tewje Bielskiego

Brad Pitt zagrał w "Bękartach wojny" dowódcę oddziału amerykańskich Żydów przysłanych do Europy.

Dostaję maila od Krystyny Milo. Nie mam pojęcia, kto to jest. Okazuje się, że Krystyna Majewska, tylko że po wyjściu za mąż. Wchodzę na „Naszą Klasę”, bo dostałam zaproszenie od Marysi Pietrzak. Szkoła się zgadza, klasa też, ale nie znam tej pani. Jednak znam: to Marysia Kreczkowska, tylko że po ślubie. Spotykam w metrze Alinę Rozen koleżankę ze studiów. Mamy się zdzwonić, więc ona daje mi wizytówkę. Aliny Ornackiej.

Na znak pożegnania starego statusu i uzyskania nowego moje koleżanki zmieniają nazwiska. Najbardziej dosłownie przemeblowują własną tożsamość. Może nie byłoby w tym nic złego – w końcu małżeństwo to zmiana niebylejaka. Dowód na normalność, heteroseksualność, bycie istotą rodzinną. Jawne podjęcie wyzwania, trudnego zadania, próby zbudowania czegoś trwałego. Nadane przez państwo nowe prawa i obowiązki. Uzyskanie nowego miejsca w społecznym świecie, dołączenie do grona mężatek, koniec ze stanem panny. Nie ma już do niego powrotu. Odtąd można zostać najwyżej rozwódką, wdową, ponownie zamężną.

Może nie byłoby. Tylko że ich mężowie tej zmiany nie zaznaczają. Nie manifestują jej wobec świata. Nie grzebią w tym, co osobne i niezależne. Nie odbierają sobie tego, co dostali od przodkiń i przodków. Nie przecinają nici z własną rodziną, by wstąpić na prawach gościa do grona nowej. Nie wychodzą z własnego domu po to, by już nie być u siebie, lecz u kogoś. Z nazwiskiem męża, teściowej i teścia. Nie zrywają z ojcem wybierając nazwisko inne niż jego. My zostawiamy nasze matki same. Z nazwiskami, które nie są ich matek, lecz mężów. Z córkami, które mają już inne nazwisko niż one. Bez ciągłości. Oderwane, samotne, wyobcowane. Pojedyncze, choć przecież nie po to zakładały rodzinę.

Żadna zmiana, także ta symboliczna, nie obywa się bez kosztów. Zmiana nazwiska jest mimowolnym tych kosztów wyrazem. To dowód przynależności. Już nie jestem Iksińska, lecz Igrekowska, bo już nie jestem matki i ojca, teraz jestem za-mężna.Mam na sobie pieczątkę z jego nazwiskiem.

Zrywam z milionem kartek, na których się podpisywałam. Z blokiem technicznym w przedszkolu, laurkami dla dziadka, kulfonami w zerówce. Z klasówkami, okładkami zeszytów, listami do przyjaciółek. Z ławką w parku, ścianą w szkolnym kiblu, pamiętnikami swoimi i cudzymi. Z maturą, listami protestacyjnymi, rachunkami, PIT-ami, z kartą płatniczą. Z biletem miesięcznym, wyznaniem miłości, ze zwierzeniami, podaniami o pracę, umowami o pracę. Z mandatami, mailami i smsami.

Wraz z tymi kartkami zrywam z moim podwórkiem, kolejnymi szkołami, może wydziałem. Z moim pokojem w rodzinnym domu, wynajmowaną klitką, szlakami, które wydeptałam w mojej miejscowości i każdej kolejnej, w której przyszło mi mieszkać.

Wraz z tą przestrzenią zrywam z ludźmi, którzy mnie wtedy znali. Nazywali. Tą nazwą o mnie mówili. Nią o mnie myśleli. Gdy czuli coś do mnie - miłość, przyjaźń, sympatię, niechęć, żal, serdeczność, nienawiść, zazdrość, gniew - to czuli do osoby, którą tak nazywali. Z moimi rodzicami, rodzeństwem, babciami i dziadkami, ciociami i wujkami, z koleżankami i kolegami, przyjaciółkami i przyjaciółmi, wrogami, byłymi chłopakami, jedną, drugą i trzecią klasą, znajomymi z akademika, ze studiów, z rodzinnych spotkań.

Od teraz jestem mojego męża.

Porzucamy przestrzenie, które nas zbudowały, ukształtowały, pozwoliły dorosnąć. Wyrywamy się z ledwo wrośniętymi korzeniami. Nie zapraszamy do siebie, lecz przyjmujemy zaproszenie do kogoś zatrzaskując drzwi za miejscem, w którym do nikogo nie należałyśmy. Uciekamy z niego jakby parzyło, bolało, było nieznośne. Dla kobiet brak przynależności nie jest wolnością, lecz piętnem, którego się wstydzą.

Smutno, gdy moje koleżanki zmieniają nazwiska. Smutno i przeraźliwie. Bo to tak, jakby mówiły mi: nie ma mnie już. Teraz jest ktoś inny. Ktoś, kto wyszedł za mąż. Mąż, który jest najważniejszy. Ważniejszy niż każda inna więź. Tak ważny, że zmieniłam dla niego siebie. Odtąd mnie nie znasz. Ja też jeszcze nie wiem, kim jestem. Rosnę na nowo. W nowej doniczce na nowym parapecie. Więc nie gadaj już do tamtych urwanych korzeni. Nie patrz na nie, nie tęsknij za nimi, nie szukaj mnie tam.

Nie chcę patrzeć, jak coraz słabsze więdną przy coraz silniejszych mężczyznach, których kultura nie zmusiła do tego, by zostawili siebie za drzwiami na rzecz kogoś drugiego.

Coraz więcej kobiet, zwłaszcza ze świata nauki, ma podwójne nazwiska. Pewnie dlatego, że nie chcą budować go sobie na nowo. Zachowują w ten sposób ciągłość dorobku.

Wolę już te podwójne. Ale ich mężowie nie dodali sobie nazwiska żon do własnych. Nie zmienili paszportów, wizytówek, dowodów, kart magnetycznych, adresów mailowych, umów z dostawcami prądu, gazu, telefonii komórkowej i internetu. Asymetria rodząca władzę, a może raczej będąca tej władzy wyrazem, czasem nie wymaga subtelnych dociekań z zakresu Gender Studies. Raczej świeci po oczach z delikatnością reflektora.

Publiczna debata o ważnym temacie w kontekście praw kobiet. Sala wypełniona po brzegi, na niej wiele feministek. Specjalne gościnie skończyły przemawiać, czas na pytania. Z pierwszych rzędów podnosi się mężczyzna, od razu odwraca tyłem do panelistek. Już wiemy: pytań nie będzie, będzie przemowa. A raczej popis, przedstawienie, show. „Jupitery na mnie, proszę“ – mówi za niego całe ciało. Jupitery czyli oczy kobiet. Pełne nadziei, zachwytu, afirmacji. Bo w pierwszych słowach pan deklaruje się jako radykalny feminista. Brawo! W następnych jako kochający i podziwiający kobiety gej. Zbiorowy orgazm na sali. W trzecich wygłasza seksistowskie uwagi na temat wielkości przyrodzenia kilku polityków. Rubaszne śmiechy, piszczące chichoty.

Na temat debaty pan ów powiedział niewiele. Chyba nic zgoła. A w każdym razie nic takiego nie pamiętam. Pamiętam za to człowieka, który znalazł nowy sposób, by wypolerować magiczne lusterko, które powie mu: jesteś najwspanialszy na świecie. Nową metodę na wypucowanie zbiorowego sumienia ludzi, którzy mają tego farta, że urodzili się mężczyznami. Na podładowanie bateryjek, by móc być jeszcze bardziej sobą zachwyconym. Na wyklarowanie wody, w której przegląda się narcyz.

Woda to my. Kobiety na sali. Feministki, które zamiast widzieć, że niektórzy mężczyźni używają feminizmu jak dobrej bajery – a przodują w tym nie tylko geje - klaszczemy z uciechy. Zamiast pójść po rozum do głowy i podejrzliwie patrzeć, jak ze zdeklarowanych feministów wyłazi patriarchat, mamy łaskotki w brzuchu i wdzięczność w sercach.

A wyłazi bokami, ulewa im się jak niemowlęciu na ramionach rodzica. Ich w ramionach kołysze pewność siebie. Ego-łasuchy, nie potrafią znieść myśli, że nie mają racji. Nie potrafią znieść nawet jej kiełka, który mógłby zagościć w czyjejś głowie. Z własnej już dawno go wyparli. Oni się nigdy nie mylą. Oni nie używają takich zwrotów jak: „myślę, że“, „ja uważam“, „sądzę“, „wydaje mi się“. Słowa: „może“, „chyba“, „jakby“ wyparowały z ich słownika. Może (sic!) nigdy ich tam nie było. No bo skąd? Oni przecież wiedzą. Mają prawdę. Posiadają ją na własność. Kułacy racji. Burżuje myśli. Monopolizatorzy nieomylności. Kobietom „się wydaje“. Oni wiedzą. Kobiety mogą sobie „uważać“ lub „sądzić“, mogą tkwić w swoich fantasmagoriach, wizjach i błędach. Oni pozwolić na to nie mogą – ani sobie, ani innym. Nie mogą dopuścić myśli, że jeśli kilka osób ma różne zdanie i ktoś się myli, to mylić się mogą także oni. Wizja, zgodnie z którą ludzie mają różne poglądy, a każdy z nich u początku rozmowy jest równoprawny, potem zaś musi zostać obroniony argumentami, ich przerasta. Wytaczają więc armaty despotyczności, protekcjonalności, paternalizmu. Kryją pod nimi agresję. Kryją z dbałością, bo ona zdemaskowałaby lęk, że oto monopol się kruszy, kapitał wygasa, prawda natarczywie domaga się wielogłosu.

Niewiele robimy, by pozostać jej wierne. Wiele robimy, by tę natarczywość zagłaskać. Traktujemy mężczyzn jak Żydzi aryjczyków 60 lat temu: może któryś okaże się jednak łaskawy? Dziękujemy im w pokłonach, jeśli raczą zauważyć, że dzieje nam się krzywda. Robimy im kanapki zawinięte w celofan, jeśli tylko zgłoszą niesprecyzowaną chęć udzielenia nam pomocy. Udowadniamy im wciąż, jak bardzo nam na nich zależy i jak bardzo nie chcemy oceniać ich szablonowo, wedle wzorów płci.
Na widok faceta, który potrafi wypowiedzieć słowo „seksizm” bez przekąsu i ironii sikamy w gacie ze szczęścia, wychwalamy pod niebiosa, garniemy się z pomocą i radą, lecz broń boże nachalną. Dziękujemy mężczyznom za każde dostrzeżenie nierówności jak za coś niezwykłego, całą swoją uwagę skupiając na nich, całą energię, czas, pracę. Pompujemy w nich swoje marzenia, a oni rosną jak drożdżowe pączki. To z nas feminiści robią sobie mydełka i myją się nimi co rano, by iść w świat i pachnieć dobrocią, tolerancją, wrażliwością, empatią. Piszą wieczorami podręczniki: jak pomalować przemoc na różowo, jak wypolerować sobie sumienie lesbijską flagą. Mamy to w towarzystwie, gdzie chłopcy nauczyli się pewnych zwrotów na pamięć i tylko jak się upiją, upalą albo są zmęczeni, to mylą im się zwrotki i czasem coś wyjdzie na opak jak brudne gacie spod dobrze dobranej koszuli.

Wciąż ganiamy na smyczach normy, którą jest przemoc wobec kobiet tak potworna, że widok jej nas przerasta. Wdzięczymy się za zauważanie płciowej dyskryminacji, dajemy czułość i podziw w podzięce za wrażliwość na seksualną przemoc, budujemy pomniki domowe i publiczne za kiwanie głową ze zrozumieniem, za agresję bierną zamiast czynnej. W co myśmy się dały wmanewrować? Niewolnik chwali pana za to, że bije go tylko raz w tygodniu a nie, jak to zwykle bywa, codziennie.

Deklarując się jako feministka kobieta ma wciąż wiele do stracenia: zostanie uznana za niekobiecą, przewrażliwioną i dziwadło bez poczucia humoru, straci sporo znajomych, obiady rodzinne zamienią się w piekiełko, w pracy i w domu sypać się będą prowokacje i chamskie żarty, dopadnie ją poczucie frustracji z powodu niemożności wpływu na rzeczywistość pełną pogardy wobec kobiet. Mężczyzna z tą samą deklaracją na ustach zgarnie same plusy. Antyfeministki potraktują to jako wyznanie w rodzaju: "uwielbiam kobiety". Feministki wezmą za sprzymierzeńca. Wszystkie kobiety obdarują większym szacunkiem i zaufaniem. Mężczyźni uznają za oryginała, a oryginalność jest w cenie. Niektórzy może za dziwaka, ale wystarczy kilka faceckich grypsów, by kolegom ulżyło, że nadal jesteś "swój".

Drodzy feminiści, zapłaćcie najpierw alimenty zamiast chwalić alimenciary za budowanie społeczeństwa obywatelskiego. Zadbajcie o antykoncepcję w swoich związkach zamiast grzmieć o prawie do aborcji. Weźcie urlop wychowawczy zamiast wysyłać na niego kolegów z pracy. Odwalcie czarną robotę przy manifach zamiast przemawiać z platformy w aureoli bezinteresownych nonkonformistów. Pomóżcie swoim koleżankom w potrzebie zamiast przechadzać się z nimi Nowym Światem. Wyplakatujcie nocą miasto i zapłaćcie mandat zamiast obnosić się z badzikami: I love feminism. Zejdźcie ze sceny zamiast perorować, że brak na niej kobiet to skandal. Wywiążcie się ze swoich zobowiązań finansowych wobec bliskich zamiast rozliczać kolejne rządy ze zobowiązań wobec Polek. Wyszorujcie kibel, pozmywajcie naczynia, pozamiatajcie podłogi zamiast debatować o nierównym podziale obowiązków. Posprzątajcie po sobie skarpetki zamiast płacić za to grosze kobietom zza wschodniej granicy pieniędzmi zarobionymi na słusznym gniewie. Ośmieszcie się brakiem poczucia humoru publicznie interweniując, gdy kolega mówi seksistowski żart, zamiast psioczyć na niego w kuluarach. Ugotujcie obiad zamiast płacić za niego w knajpie, gdzie kucharka zarabia 10 zł za godzinę pracy, a danie kosztuje tyle, ile jej dniówka. Mówcie o swoich emocjach i uczuciach zamiast mówić o tym, że mężczyźni nie potrafią o tym mówić.

Inaczej wasze deklaracje pozostaną tylko sposobem na zdobycie poklasku wśród kobiet. Niestety sposobem wciąż skutecznym. Nie jest to jednak dowodem waszej świetności, a jedynie tego, do jak złego traktowania przywykłyśmy, by zachłystywać się obietnicami, które przecież nic nie kosztują, za to pozwalają chodzić w glorii i chwale dobrego człowieka.

Jestem zaproszona na obiad do kuzyna. Kuzyn jest z pokolenia moich rodziców. W salonie przy stole zasiadamy w składzie: on (na centralnym krześle), Dziewczyna Kuzyna, jego córki: Natalia i Karolina, Chłopak Karoliny oraz ja.

Kuzyn siedzi. Zarządza tematami rozmowy, stara się, by konwersacja nie była rwana, a pozory swobody i luzu zachowane. Wstaje najdalej do barku, by dolać wina. Na trasie salon-kuchnia nieustannie kursuje Dziewczyna Kuzyna. Kuzyn daje sygnał na start jedzenia, gdy jego Dziewczyna utknęła gdzieś pomiędzy salaterką z sałatką, tacą z owocami i talerzykiem z posiekaną natką pietruszki. Przecież „wszyscy“ już siedzimy. Ona do „wszystkich“ się najwyraźniej nie zalicza. Ona jest osobnym zbiorem, reprezentacją drugiego obiegu. Na razie jednoosobową.

Po posiłku głównym pierwszy zrywa się kto? Ona, a jakże. Czyli ta, która zasiadła do niego ostatnia. Gdy zaczyna zbierać brudne talerze wstaje Natalia, oferuje pomoc i niezwłocznie przechodzi od słów do czynów. Po ostatnim kęsie zrywa się także Karolina. Wszystkie trzy za chwilę odmaszerują do kuchni z naręczami naczyń, w korowodzie posługaczek.

To, że kobiety wstają, by posprzątać po pierwszym kulinarnym występie i przygotować kolejny jest tak samo przeźroczyste jak to, że mężczyźni nie ruszają się z miejsca oczekując na dalsze przyjemności i bycie obsłużonym. Kuzyn i Chłopak Karoliny nawet na chwilę nie przerywają rozmowy. Pardon, Kuzyn rzuca do Dziewczyny: „wstaw wodę na herbatę“. Żadnego „poproszę“, żadnego „dziękuję“, żadnego „czy mogłabyś“, nie wspominając już o tym, by w korowód wstąpiły i męskie nogi. Oni rozmawiają. Oni debatują. Oni są w świecie salonu. One odmaszerowują do kuchni.

Salon, gdzie debatuje się, dyskutuje, pręży, pokazuje swoje zabawki i swój oręż. Gdzie jest miejsce na ważne tematy. Salon, w którym zapadają decyzje. W którym króluje głos męski. Salon jest stworzony do odbijania go echem, zwielakratniania, upajania się nim. Salon jest agorą. Tu brzmią donośne basy, stukają kieliszki, połyskują mankiety lub najmodniejsze trampki, brzęczą porcelanowe filiżanki, leją się wina, skrzypią kredensy, onieśmielają obrazy. Tu rozgaszcza się dostojeństwo, pewność siebie, rubaszność, tubalność, ważność. Tu się rości do prawdy.

Kuchnia, gdzie obsługuje się innych. Dba o innych przyjemność. Przygotowuje rozkosze dla tych, którzy goszczą w salonie. W kuchni mówi się cicho, kobiecym głosem. Szepcze się przy kuchennym stole tak, by ci w salonie nie usłyszeli. Czasem śmieje wysokim, tłumionym śmiechem. Piskliwie, jak dziewczynki, które coś knują albo kogoś obgadują. W kuchni ciężko się pracuje. Wykonuje mnóstwo czynności naraz, z trudem panuje nad wszystkimi fajerkami i piekarnikiem, nad zlewem, ścierkami, słoiczkami z przyprawami. W kuchni się poci i męczy. Czasem głośniej tłuknie się garnkiem, ale to bywa źle widziane przez tych z salonu: nie lubią, gdy ich głosy zakłóca coś, co jest poza ich wzrokiem i zainteresowaniem. W kuchni załatwia się sprawy od kuchni. Zjada okruszki, resztki, przypalone naleśniki. Pełne, udane, przystrojone potrawy wędrują nienadgryzione do salonu, dla innych. W kuchni preparuje się wykwintny świat, kuchnia ukrywa proces jego przygotowania.

Uczestniczę w rozmowie Kuzyna i Chłopaka jego córki. Dawno się nie widzieliśmy, więc apdejtują wiedzę, czy nadal jestem taka zadziorna i jak daleko można na tej zadziorności zajechać. Skąd za nią wywalają, a gdzie pozwala ona uzyskać szacunek ciut większy niż paternalistyczna uprzejmość, którą zwyczajowo daje się kobietom na starcie. Daje, dopóki nie zaczną zgłaszać, że jednak przyszły po więcej zwłaszcza, że dają więcej.

Gdy wszystkie przystolne panie zrywają się, by przejść z salonu do kuchni, jestem w kropce. Dołączając do nich oddam pole. Zgodzę się na odwieczny porządek rzeczy, w którym salon przynależy mężczyznom, kuchnia zaś kobietom. Zrezygnuję z miejsca, o które uważam, że kobiety powinny walczyć. Pozwolę, by moje krzesło, które z trudem tu wcisnęłam, znowu wylądowało w korytarzu, za drzwiami, poza centrum.

Jeśli zostanę w salonie, zdradzę kobiety. Wywyższę się ponad nie. Oddeleguję je do sprzątania niczym trzeci mężczyzna przy stole. Zachowam się jak nuworysz, który dopuszczony na salony demonstracyjnie odcina się od przedstawicieli klasy, z której właśnie awansował.

Jeśli wyjdę z kobietami do kuchni zdradzę siebie. Swoje ideały, poglądy, słuszność, wizję. Zaprzepaszczę trud, który dotąd podjęłam, by dostawać więcej niż całowanie rączek i komplementy za dobrze ugotowane jedzenie.

Jeśli zostanę w salonie nie będę mogła porozmawiać z kobietami, za którymi się stęskniłam. Nie dowiem się, co u nich, a przecież w gruncie rzeczy interesuje mnie to dużo bardziej niż udowadnianie komukolwiek, że potrafię myśleć. Niż zdobywanie szacunku u tych, którzy potraktują mnie jak wyjątek od reguły.

Jest trzecia droga: ujawnić reguły gry. Powiedzieć do kobiet: "Dokąd się zrywacie? Może panowie zaniosą talerze, a my pogadamy? Tak dawno się nie widziałyśmy!" Albo zapytać mężczyzn: "Moglibyście posprzątać? Chciałybyśmy pogadać." Albo z grubej rury orzec: "To nie fair, że my sprzątamy, a wy siedzicie. Nie zgadzam się na to."

Na to dictum zapewne kobiety rzucą się do łagodzenia sytuacji i zapobiegania nadciągającej chryi. Zapewnią, że dla nich to nie problem, one uwielbiają sprzątać, a w ogóle ich chłopcy zawsze im pomagają. Mężczyźni wymienią między sobą kilka złośliwych żartów pod moim adresem, demonstracyjnie przemaszerują trasę do kuchni i z powrotem, by całe zdarzenie skwitować moim przewrażliwieniem.

Trzecia droga oznacza bycie popsuj-zabawą. Grozi odpowiedzialnością za skwaszenie atmosfery. Przynosi konsekwencje w postaci obrazy, ostracyzmu, bycia obiektem plotek, noszenia łatki nieznośnej, ekscentrycznej, niemiłej, bez-poczucia-humoru. Jednym słowem: niebezpiecznej.

Tysiące decyzji, które musisz co dzień podjąć. Które wolisz, by podjęła za Ciebie sytuacja. Pozwalasz na to, bo paraliżuje cię wstyd, poczucie winy, niepewność, niechęć do ponoszenia ich kosztów. I tak je ponosisz, bo czerwone policzki, a wraz z nimi rozliczne duchy, dopadną cię na klatce schodowej, gdy opuszczać będziesz kamienicę Kuzyna. Schodząc po schodach mijać będziesz kolejne mieszkania, a w każdym z nich kolejne salony i kolejne kuchnie. W nich zaś kolejnych mężczyzn i kolejne kobiety.

Nie ma takiego wyjścia, którym można wyjść niezadraśniętą. Droga pomiędzy salonem i kuchnią utraci całą swoją neutralność gdy tylko zadasz sobie pytanie, kto nią chodzi i kto gdzie jest gościem, a gdzie stałym bywalcem. Wraz z pytaniami znika niewinność pytanych, ale i pytających.

(Rozwiązaniem jest kuchnia i salon w jednym)